Khai quật bốn ngôi mộ cổ ở phường An Bình (Biên Hòa):
Góp thêm tư liệu về quá trình khẩn hoang đất Đồng Nai

Một góc hiện trường khai quật.

Trung tâm khảo cổ học thuộc Viện khoa học xã hội vùng Nam bộ vừa công bố việc khai quật bốn ngôi mộ cổ tại phường An Bình (TP.Biên Hòa) vào tháng 3-2005 đã góp thêm cho các nhà nghiên cứu lịch sử một số tư liệu quan trọng trong việc tái hiện một cách đầy đủ và rõ nét quá trình khai hoang lập ấp và cuộc sống của người Đồng Nai xưa, từ thời kỳ các chúa Nguyễn đến triều Nguyễn Gia Long...

Bốn ngôi mộ cổ này nằm trong khu nghĩa địa của phường An Bình (TP. Biên Hòa). Khu nghĩa địa này xưa kia là một quả đồi đất sỏi, rộng gần 10 hécta (nay thu hẹp còn lại khoảng 2 hécta), cao 10m so với mặt đất xung quanh, thuộc ấp An Bình, quận Đức Tu, tỉnh Biên Hòa (nay là khu phố 1, phường An Bình). Theo trí nhớ của nhiều người dân sống lâu năm trong vùng, trước những năm 1960, khu vực này còn khá vắng vẻ, xa khu dân cư và chưa hình thành nên cả một nghĩa địa như bây giờ. Năm 2004, trước yêu cầu giải tỏa mặt bằng để xây dựng một khu dịch vụ và công trình công cộng của tỉnh, đơn vị chủ đầu tư là công ty Sonadezi đã cho di dời toàn bộ nghĩa địa. Trong quá trình khảo sát di dời, công ty đã phát hiện bốn ngôi mộ cổ này. Những đoán định bước đầu của các nhà khảo cổ cho thấy, có lẽ cả 4 ngôi mộ cổ hợp chất này đều được xây dựng vào thời gian trước khi Nguyễn Ánh lên ngôi (1802). Mộ số 1 có qui mô, bề thế hơn cả. Mộ có diện tích 34,80m2 (6m x 5,8m) với đầy đủ các hạng mục: vòng thành, trụ búp sen, bia mộ, sân mộ, bình phong và nấm mộ. Các họa tiết trang trí trên bia, bức bình phong, trụ búp sen, vòng thành nguyệt mộ và nấm mộ đều khá đẹp với hai đề tài thường thấy trong cuộc sống của người dân Nam bộ xưa: dây lá cách điệu và hoa văn sóng nước. Căn cứ vào bia mộ (được lập vào năm Mậu Dần 1758), chủ nhân dưới mộ là người đàn bà họ Phan, có chồng họ Hà, là quan Tổng giám phủ Trấn Biên thời ấy. Đáng chú ý là trong số bốn ngôi mộ này, có mộ có bia đã bị đục mất một số chữ, có mộ lại không tìm thấy bia hoặc có bia nhưng chữ mờ. Nhà khảo cổ học Đỗ Đình Truật, phụ trách khai quật giải thích: "Có thể là do vào giai đoạn này, đất nước loạn lạc, chiến tranh liên miên nên thân nhân của người quá cố đã không dám dựng bia, ghi rõ họ tên vì sợ bị trả thù". Trong cả bốn huyệt mộ, ngoài xương cốt còn lại, các nhà khảo cổ chỉ tìm thấy được một số ít đồ tùy táng, gồm: tám chiếc nút áo bằng đồng, hột hổ phách và miếng ngà voi hình tròn.