Về thăm làng Hoàng Trù - quê ngoại Bác Hồ

Ngày ngày, trên những nẻo đường dẫn về xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An đều có dòng người từ trong và ngoài nước đến thăm quê hương của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong đó có làng Hoàng Trù - quê ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nơi Người cất tiếng khóc chào đời ngày 19-5-1890.

Dẫu trải qua hàng trăm năm, làng Hoàng Trù (tiếng địa phương là làng Chùa) vẫn lưu giữ được nét đơn sơ, mộc mạc, mang đậm nét truyền thống của làng quê Việt Nam xưa.

Nơi lưu giữ những kỷ niệm tuổi thơ của Bác Hồ

Trong làng Hoàng Trù có cụm di tích nơi gia đình Bác Hồ từng sinh sống. Tại đây có 3 ngôi nhà, gồm 2 nhà tranh và 1 nhà ngói. Mỗi ngôi nhà đều lưu giữ những kỷ vật thiêng liêng, gợi lại những kỷ niệm về tuổi thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Du khách nghe thuyết minh về nhà ông ngoại Bác Hồ và nhà của gia đình Bác Hồ ở làng Hoàng Trù, xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An.

Để vào thăm cụm di tích, du khách đi qua cánh cổng tre đơn sơ, hai bên là hàng cây xanh mướt. Rẽ vào lối đi bên phải (từ cổng vào) là ngôi nhà tranh 5 gian - nơi cụ Hoàng Xuân Đường và cụ Nguyễn Thị Kép, ông bà ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh từng sinh sống.

Theo lời kể của thuyết minh viên Phùng Thị Hương Giang, Ban Quản lý Khu di tích quốc gia đặc biệt Kim Liên, cụ Hoàng Xuân Đường sinh ra trong một gia đình Nho học truyền thống. Cha cụ là Hoàng Xuân Cẩn đỗ 3 khoa tú tài. Thuở nhỏ, cụ Hoàng Xuân Đường được tôi luyện trong một “cái nôi” Hán học.

Tết Mậu Dần (1878), trong chuyến đi chúc Tết ở làng Sen, cụ Hoàng Xuân Đường gặp cậu bé mồ côi Nguyễn Sinh Sắc và xin phép họ hàng nhà cậu đưa về nuôi dạy, coi như con đẻ. Được cụ Hoàng Xuân Đường tận tâm dạy dỗ, việc học tập của ông Nguyễn Sinh Sắc tiến bộ nhanh chóng. Qua vài năm miệt mài đèn sách, vốn hiểu biết của ông Nguyễn Sinh Sắc khá phong phú, có thể xướng học, bình văn với những học trò giỏi lớp trước.

Nhận thấy tài năng đầy hứa hẹn của cậu con nuôi, cụ Hoàng Xuân Đường gửi ông Nguyễn Sinh Sắc theo học một nhà giáo nổi tiếng trong vùng. Với nhiều vất vả, khó khăn, phải chắt chiu từ nguồn thu nhập làm ruộng và dệt vải, 2 cụ đã dồn sức, dồn của vào việc ươm trồng tài năng cho người con nuôi thông minh, hiếu thảo.

Khi ông Nguyễn Sinh Sắc 18 tuổi, trở thành một thanh niên khôi ngô thì bà Hoàng Thị Loan là con gái đầu lòng của vợ chồng cụ Hoàng Xuân Đường cũng đã trưởng thành. Mến vì đức, cảm vì tài của cậu sinh đồ mồ côi, cụ Hoàng Xuân Đường có nhã ý xe duyên cậu cùng cô con gái đầu lòng của mình.

Đến năm 1883, lễ thành hôn của ông Nguyễn Sinh Sắc và bà Hoàng Thị Loan được tiến hành ngay tại ngôi nhà 5 gian của gia đình cụ Hoàng Xuân Đường.

Thương con, thương rể, ông bà ngoại của Bác đã cắt một mảnh vườn cạnh nhà để dựng căn nhà lá 3 gian cho cha mẹ Bác ở riêng. Đây cũng là lý do Bác Hồ sinh ra ở quê ngoại.

Ngôi nhà xưa kia của gia đình Bác đến nay vẫn giữ được phần khung; mái lá và vách tre được định kỳ tu sửa.

Ngôi nhà mang dấu ấn đặc biệt

Xúc động trước cảnh nhà đơn sơ, giản dị của Bác Hồ, nhà thơ Tố Hữu từng viết: Ba gian nhà trống, nằm đưa võng/Một chiếc giường tre, chiếu mỏng manh.

Tại ngôi nhà đơn sơ ấy, cha mẹ Bác đã sinh 3 người con: Nguyễn Thị Thanh, Nguyễn Sinh Khiêm và Nguyễn Sinh Cung - Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Thuyết minh viên Phùng Thị Hương Giang, Ban Quản lý Khu di tích quốc gia đặc biệt Kim Liên cho biết: Nguồn kinh tế của gia đình Bác lúc bấy giờ do mẹ Bác là bà Hoàng Thị Loan lo liệu. Ban ngày, bà tần tảo ngoài đồng cày cấy, đêm lại ngồi vào khung cửi chăm chỉ dệt vải, kiếm thêm thu nhập nuôi sống gia đình.

Vừa nhịp nhàng theo tiếng thoi đưa, bà vừa đưa võng ru con vào giấc ngủ bằng những làn điệu dân ca bay bổng, gửi gắm những hy vọng sâu xa, những ước mơ cao đẹp:

Con ơi, mẹ dặn câu này
Chăm lo đèn sách cho tày áo cơm
Làm người đói sạch, rách thơm
Công danh phủi nhẹ, nước non phải đền.

Lời ru của mẹ đã theo Bác Hồ suốt cuộc đời. Sau này, trong một lần Bác ở Thái Lan, giữa đêm khuya, nghe một bà mẹ Việt kiều ru con, Bác nhớ mẹ và nhớ quê hương da diết.

Sáng hôm sau, Bác tâm sự cùng các đồng chí: Xa nhà được mấy mươi niên/ Đêm qua nghe tiếng mẹ hiền ru con.

Bác và gia đình gắn bó với quê ngoại một thời gian rồi cùng vào Huế để hỗ trợ cha theo học Trường Quốc Tử Giám.

Quãng đường từ quê Bác vào Huế gần 400km. Nhà nghèo, không có tiền thuê xe ngựa nên gia đình phải đi bộ 1 tháng mới tới kinh đô Huế.

Giữa đất kinh kỳ, một mình mẹ Bác phải xoay xở kiếm sống cho cả nhà, nuôi chồng, nuôi con ăn học. Ông Nguyễn Sinh Sắc ngoài việc học ở trường còn đi dạy thêm để phụ giúp vợ.

Gánh nặng gia đình ngày càng lớn khi cuối năm 1900, bà sinh thêm người con trai là Nguyễn Sinh Xin. Sinh con trong cảnh túng thiếu, làm việc cực nhọc, bà Hoàng Thị Loan lâm bệnh nặng và qua đời trên đất Huế ở tuổi 33 (tháng 2-1901).

Bà ra đi để lại cho ông Nguyễn Sinh Sắc 4 người con, trong đó con út mới mấy tháng tuổi, khát sữa mẹ, gào khóc đêm ngày.

Không thể sống trong cảnh "gà trống nuôi con" nơi đất khách quê người, ông Nguyễn Sinh Sắc bồng bế các con đi bộ từ Huế về quê nhà.

Ngày đi, gia đình Bác vui bao nhiêu trong cảnh đoàn tụ thì ngày về buồn tủi bấy nhiêu vì nỗi đau mất vợ, mất mẹ.

Về đến quê, sợ các cháu đau buồn, bà ngoại nén đau thương, ôm các cháu vào lòng, chăm sóc, nuôi dưỡng.

Trở lại quê nhà sau 3 tháng, tới kỳ thi Hội khoa Tân Sửu (năm 1901), ông Nguyễn Sinh Sắc gửi con cho mẹ vợ rồi vào Huế dự thi. Lần này, ông đã báo đáp được ân nghĩa nuôi dạy của nhạc phụ, nhạc mẫu và sự thủy chung, tần tảo của người vợ quá cố. Kỳ thi này, ông đỗ Phó bảng, được vua Thành Thái ban cho tấm biển “Ân tứ ninh gia” (Ơn vua ban cho gia đình tốt).

Sau khi đỗ học vị Phó bảng, nhà vua Thành Thái cho ông về vinh quy bái tổ tại quê nhà.

Theo truyền thống, ông Nguyễn Sinh Sắc cùng các con tạm biệt làng Hoàng Trù trở về quê nội - làng Kim Liên (làng Sen) - để vinh quy bái tổ. Năm 16 tuổi, Bác Hồ theo cha vào Huế lần thứ 2. Đến ngày 5-6-1911, từ Bến Nhà Rồng, Bác Hồ chính thức lên tàu ra đi tìm đường cứu nước

Ngày Bác trở về quê hương, Bác đã 71 tuổi. Sau khi thăm nhà thờ họ Hoàng, thăm căn nhà nhỏ 3 gian, Bác nói với mọi người: “Đây là nhà của Bác”.

Sau khi thăm những kỷ vật trong cả 3 ngôi nhà ở làng Hoàng Trù, Bác tạm biệt quê ngoại, về thăm làng Sen - quê nội của mình.

Ngôi nhà của gia đình Bác ở làng Hoàng Trù đã được Nhà nước xếp hạng Di tích quốc gia năm 1990 và xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012.

Anh Nguyễn Minh An, một người con quê hương xứ Nghệ đang công tác tại miền Nam xúc động cho biết: Mỗi lần có dịp về thăm quê, anh thường đến thăm Khu di tích Hoàng Trù, nơi có ngôi nhà của ông bà ngoại Bác Hồ, những người đã có công phát hiện, ươm trồng tài năng cho ông Nguyễn Sinh Sắc là thân phụ của Bác Hồ và xe duyên cho một mối tình đẹp để sinh ra Chủ tịch Hồ Chí Minh - Anh hùng giải phóng dân tộc, chiến sĩ lỗi lạc của phong trào Cộng sản và công nhân quốc tế. Đồng thời, anh cũng ghé thăm ngôi nhà nhỏ 3 gian, nơi Bác sinh ra và sống những năm tháng đầu đời trong tình yêu thương của người thân, của quê hương. Những giá trị tinh thần ấy là khởi nguồn cho một khát vọng lớn lao.

Về với cội nguồn

Làng Hoàng Trù hôm nay đã trở thành “địa chỉ đỏ”, nơi thiêng liêng khởi đầu hành trình vĩ đại của một con người làm rạng danh dân tộc. Đến với làng Hoàng Trù, mỗi người được trở về với cội nguồn, với dòng chảy bất tận của lịch sử và văn hóa dân tộc, về với những giá trị lặng thầm nhưng bền vững, nơi đã ươm mầm cho khát vọng độc lập, tự do và lý tưởng sống vì nhân dân, vì đất nước của Bác Hồ kính yêu.

Tự hào về truyền thống quê hương, với lòng biết ơn vô hạn Chủ tịch Hồ Chí Minh, những thế hệ người Việt Nam nguyện tiếp bước truyền thống quê hương anh hùng, phát huy lòng tự hào, tự tôn dân tộc, vươn lên góp phần xây dựng quê hương, đất nước giàu đẹp như Bác Hồ hằng mong muốn.

Phương Hằng