Nghệ nhân dân gian đờn ca tài tử Phạm Lơ: Ðể tiếng đờn còn người nối tiếp

Gần 30 năm gây dựng phong trào đờn ca tài tử ở Đồng Nai, nghệ nhân dân gian PHẠM LƠ, Chủ nhiệm Câu lạc bộ (CLB) Đờn ca tài tử Đồng Nai vẫn trực tiếp truyền nghề, đào tạo học trò, sáng tác và tìm cách lưu giữ những bài bản tài tử trên môi trường số.

Ở tuổi 79, điều ông quan tâm không còn là danh hiệu hay sự ghi nhận, mà là làm sao có người tiếp tục công việc khi thế hệ nghệ nhân hiện nay không còn đủ sức truyền nghề. Với ông, muốn bảo tồn đờn ca tài tử phải bắt đầu từ việc giữ người và tạo được môi trường để người kế cận tiếp tục theo nghề.

Không có người kế cận, di sản khó đi tiếp

* Sau nhiều năm gắn bó với đờn ca tài tử, điều gì khiến ông trăn trở nhất về việc truyền nghề hiện nay?

Nghệ nhân dân gian Phạm Lơ. Ảnh: NVCC

- Cái khó nhất để đào tạo lớp nghệ nhân kế cận trước hết là con người. Phải có những người có cái tâm với nghề, với xã hội, với cuộc đời, sau đó mới đến năng khiếu.

Có tâm, có năng khiếu rồi nhưng không có chỗ truyền nghề cũng không làm được. Người học phải có nơi để gặp người truyền nghề, có điều kiện tập luyện, biểu diễn và tiếp tục gắn bó.

Đờn ca tài tử liên quan đến nhiều đơn vị, từ ngành văn hóa, trung tâm văn hóa - điện ảnh đến bảo tàng, các tổ chức văn nghệ dân gian. Nếu các nơi cùng quan tâm, tạo được điều kiện để nghệ nhân truyền nghề thường xuyên thì mới có thể đào tạo lớp kế cận.

Tôi năm nay 79 tuổi. Những người cùng thế hệ với tôi cũng lớn tuổi. Tôi nghĩ nếu lớp chúng tôi ở Đồng Nai mất đi mà lớp kế cận chưa có thì sau này rất khó tìm người tiếp nối. Đó là điều tôi rất lo.

* Ông là người gây dựng CLB Đờn ca tài tử Đồng Nai từ năm 1997. Điều gì giúp CLB tồn tại đến hôm nay?

- Năm 1997, tôi đi xuống các phường, xã tìm người, tập hợp lại để thành lập CLB. Khi đó, cả tỉnh Đồng Nai gần như chưa có phong trào đờn ca tài tử. Từ CLB này, phong trào mới dần lan ra.

Hiện CLB có hơn 20 thành viên, trong đó khoảng 15 người có thể biểu diễn và có thành tích. Dàn nhạc của chúng tôi có 5 người, đều là những người gắn bó lâu năm với nghề. Nhiều anh em tham gia các cuộc thi, liên hoan trong và ngoài thành phố, đoạt huy chương vàng, huy chương bạc.

Điều tôi vui nhất là trong số những người đạt thành tích đó có nhiều học trò của tôi. Mình đào tạo họ, rồi họ tiếp tục học hỏi và truyền lại cho người khác, như vậy mới tạo được sự nối tiếp.

Tôi cũng đi tìm người có khả năng ở cơ sở. Có 2 người ở Trảng Bom trước đây tôi thấy có năng khiếu nhưng chưa được quan tâm. Tôi hướng dẫn họ làm hồ sơ, kết nối với Chi hội Văn nghệ dân gian Đồng Nai. Sau đó, họ được công nhận nghệ nhân dân gian.

Đó là việc tôi nghĩ mình nên làm: thấy người có khả năng thì giúp họ có cơ hội đi tiếp.

* Đồng Nai đã xây dựng đề án bảo tồn đờn ca tài tử đến năm 2030. Ông kỳ vọng gì ở đề án này?

- Tôi nhận được bản đề án từ ban đầu. Nhưng từ khi có đề án đến nay cũng đã một thời gian mà vẫn chưa có nhiều tiến triển. Tôi quan tâm nhất là sau khi có đề án thì cụ thể sẽ làm gì.

Phải trả lời được những câu hỏi rất rõ: Ai truyền nghề? Truyền ở đâu? Truyền cho ai? Đào tạo như thế nào? Nghệ nhân tham gia truyền dạy được hỗ trợ ra sao? Người học xong sẽ hoạt động ở đâu?

Nếu chỉ nói bảo tồn mà không có những việc cụ thể thì rất khó. Đờn ca tài tử đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là tài sản văn hóa của địa phương, của quốc gia. Nghệ nhân là người góp công giữ gìn và truyền lại.

Những gì nghệ nhân làm không phải chỉ là việc riêng của một người mà đó là một phần của công việc giữ gìn di sản.

Cần có sân chơi và không gian văn hóa cho đờn ca tài tử

* Ông cho rằng việc thiếu sân chơi đang ảnh hưởng thế nào đến việc giữ người theo đờn ca tài tử?

- Người học muốn theo nghề phải có chỗ để chơi, giao lưu và biểu diễn. Nhưng sân chơi chỉ là một phần, quan trọng hơn là phải có người đứng ra tập hợp, hướng dẫn và duy trì phong trào.

Trước đây, khi còn các đơn vị hành chính cấp huyện, tôi tự liên hệ xuống các địa phương để tập huấn, dạy đờn ca tài tử. Thấy nơi nào có người muốn học thì tôi xuống dạy.

Câu lạc bộ Đờn ca tài tử Đồng Nai biểu diễn phục vụ quần chúng.

Trong báo cáo của ngành văn hóa, Đồng Nai có hàng chục CLB đờn ca tài tử. Có được phong trào như vậy là công sức của nhiều nghệ nhân, nhiều người yêu nghề tự nguyện góp sức. Tuy nhiên, thực tế thì nhiều CLB hầu như rất hiếm khi hoạt động.

Nếu chỉ dựa vào sự tự nguyện thì không thể lâu dài. Những người như chúng tôi đều lớn tuổi. Phải có lớp kế cận, có người truyền nghề và có hoạt động thường xuyên thì phong trào mới đi tiếp được.

Tôi chỉ mong những gì nghệ nhân đã làm đều được nhìn nhận để có cách tiếp tục, chứ không phải khi người nghệ nhân không còn thì mọi thứ cũng dừng lại.

* Trong khi chờ những chính sách và sân chơi phù hợp, ông đang làm gì để tự mình giữ nghề?

- Còn làm được gì thì tôi cứ làm. Trong CLB hiện có những người vừa ca vừa sáng tác. Tôi tập hợp, hướng dẫn, chỉnh sửa cho các em.

Mỗi khi Đồng Nai có sự kiện, anh em lại sáng tác bài mới. Sáp nhập tỉnh có bài về sáp nhập tỉnh; có sự kiện nào thì có bài về sự kiện đó. Trước đây, tôi sáng tác nhiều, bây giờ chủ yếu hướng dẫn học trò sáng tác.

Tôi cũng tự làm nhiều việc để lưu giữ nghề. Trước đây, tôi tự tìm nhạc, tự ca, tự thu âm, làm karaoke và thực hiện một bộ đĩa gồm 20 bài bản tổ để truyền dạy. Bây giờ thì tôi đưa lên Facebook, YouTube. Có học trò ở miền Tây biết đến tôi qua mạng, rồi kết nối qua Zalo để học.

Tôi vào YouTube thấy những bài ca về một số địa phương được đưa lên rất nhiều, trong khi bài về Đồng Nai, về tài tử, cải lương Đồng Nai lại ít. Tôi nghĩ mình phải nhìn lại cách quảng bá.

Mình làm không phải để chờ ai khen. Theo tôi, còn khỏe thì còn làm, để lại được gì cho đời thì để lại.

Đờn ca tài tử là tài sản quý của Đồng Nai và của quốc gia. Chúng tôi cố gắng làm, gìn giữ là bảo vệ tài sản văn hóa của quốc gia. Người nghệ sĩ không nhất thiết phải chờ được khen thưởng hay ghi nhận mới làm nghề. Điều quan trọng là vốn nghề, bài bản, kinh nghiệm phải được truyền lại và những đóng góp tự nguyện của nghệ nhân không chỉ dừng ở nỗ lực cá nhân mà được kết nối thành một cách làm lâu dài, để khi lớp nghệ nhân hiện nay không còn đủ sức truyền nghề, vẫn có người tiếp tục.

Nghệ nhân dân gian đờn ca tài tử PHẠM LƠ

* Nếu gửi một đề nghị đến ngành văn hóa để việc bảo tồn đờn ca tài tử đến năm 2030 không chỉ dừng ở kế hoạch, ông muốn nói điều gì?

- Tôi mong khi thực hiện đề án phải có những việc thật cụ thể. Có thể chưa làm được hết ngay, nhưng phải xác định từng bước: nghệ nhân nào truyền dạy, truyền dạy ở đâu, đào tạo lớp nào, kinh phí ra sao, lưu giữ sản phẩm thế nào và người học sau khi học sẽ tiếp tục ở đâu.

Muốn giữ nghề thì phải giữ con người. Muốn giữ con người thì phải có nơi truyền nghề, có lớp học, có sân chơi và có người kế cận.

Người nghệ sĩ làm được gì cho đời thì cố gắng để lại cái đó. Tôi chỉ mong sau này những gì mình đã học, đã làm, đã truyền lại vẫn còn người tiếp tục. Nếu làm được như vậy thì tiếng đờn mới không bị đứt mạch.

* Trân trọng cảm ơn ông!

Vương Thế (thực hiện)