Phát huy giá trị văn học nghệ thuật trong thời đại số

Ngày nay, trí tuệ nhân tạo (AI) đã ảnh hưởng sâu rộng đến mọi lĩnh vực đời sống xã hội, việc sáng tạo, lưu trữ, dịch thuật, nghiên cứu, giảng dạy, phổ biến và tiếp nhận các tác phẩm văn học nghệ thuật (VHNT) cũng không nằm ngoài xu hướng đó và đang thay đổi nhanh chóng.

Đại diện các trường, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, các diễn giả tham dự hội thảo.

Chính sự thay đổi ấy đã đặt ra những câu hỏi cho ngành VHNT: công nghệ số đang làm gì để thay đổi phương pháp nghiên cứu VHNT? Sự đa dạng văn hóa sẽ được nhìn nhận ra sao trong không gian số? Trong một thế giới đang ngày càng kết nối, VHNT sẽ tham gia vào cuộc đối thoại xuyên văn hóa với vị thế và tiếng nói như thế nào?... Những câu hỏi đó được phân tích, thảo luận đa chiều tại Hội thảo khoa học quốc tế với chủ đề: VHNT châu Á trong bối cảnh số hóa vừa được Khoa Văn học và Ngôn ngữ học chủ trì tổ chức tại Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh.

Khi văn học nghệ thuật đi qua các trung gian số

Chia sẻ một cảnh tượng quen thuộc với người đứng lớp, đó là sinh viên hiểu nhưng không rung động sau khi xem một trích đoạn cải lương ở độ phân giải 4K, âm thanh chuẩn, có phụ đề đầy đủ, Thạc sĩ Lê Thụy Tường Vi, diễn giả, đại diện nhóm tác giả có tham luận trong phiên toàn thể của hội thảo khoa học nhấn mạnh đến khái niệm “khoảng cách hiện diện”. Đó chính là độ chênh giữa những gì tư liệu số truyền đạt và những điều chỉ sinh ra khi có sự đồng hiện diện, vốn là những điều chỉ có cùng nhau, lúc này.

Nói rõ hơn về vấn đề này, Thạc sĩ Lê Thụy Tường Vi lấy ví dụ: Trường hợp chúng ta cùng nhau thưởng thức một bản vọng cổ, khi người nghệ sĩ xuống một nốt xề, ý nghĩa không nằm trong nốt nhạc mà nằm trong khoảng lặng. Không gian khán giả nín thở chờ người nghệ sĩ xuống nốt xề, tiếng đàn cũng rơi vào đúng nốt xề, cùng lúc đó, tràng vỗ tay của khán giả sẽ vang lên. Điều đó không có bản ghi hình nào có thể thâu tóm, nắm bắt, truyền tải được.

Tương tự là thư pháp, người xem có thể thấy bức thư pháp đẹp theo kiểu “rồng bay phượng múa” rất dũng mãnh, hay kiểu “nước chảy mây trôi” rất uyển chuyển… Nhưng thực ra đó chỉ là phần nổi của tảng băng, phần chìm của tảng băng mà chúng ta không thấy được đó là việc người viết tập trung hết trí lực, vận dụng hết lực cánh tay, giữ hơi thở cho vững, dừng bút thế nào và đặt bút ra sao khi thực hiện bức thư pháp đó. Điều mà khán giả không thấy được đó chính là khoảng cách hiện diện.

Khái niệm khoảng cách hiện diện lưu ý độ chênh giữa tư liệu số và trải nghiệm trực tiếp cùng cộng đồng. PGS.TS Phan Mạnh Hùng, Trưởng khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn đặt vấn đề: “Khi VHNT đi qua các trung gian số, điều gì thay đổi trong hình thức tác phẩm, kinh nghiệm thẩm mỹ và quyền diễn giải? Một văn bản được lưu trữ trực tuyến, một nghi lễ xuất hiện trong video âm nhạc hay một câu chuyện có AI tham gia đều đòi hỏi chúng ta xem xét lại quan hệ giữa sáng tạo, công nghệ và văn hóa”.

Không đường truyền nào thay thế được

Trong suốt chiều dài lịch sử, VHNT luôn là những không gian đặc biệt của ký ức, sức sáng tạo, bản sắc văn hóa. Qua tác phẩm văn chương, điện ảnh, sân khấu, mỹ thuật hay những hình thức nghệ thuật khác, các chủ thể sáng tác không chỉ kể câu chuyện của chính mình mà còn nhận diện, tiếp xúc, độc thoại với những nền văn hóa khác. Cho đến khi có kho lưu trữ số, các nền tảng trực tuyến, môi trường nghiên cứu ảo, AI và nhiều công nghệ mới, khoảng cách giữa các tác phẩm với công chúng được rút ngắn, đồng thời mở ra các tiếp cận mới đối với tác phẩm VHNT và các mối quan hệ liên văn hóa.

Thạc sĩ Lê Thụy Tường Vi nhấn mạnh: “Hãy làm rõ khoảng trống hiện diện. Nghĩa là chúng ta không che giấu khoảng trống hiện diện. Chúng ta hãy làm cho người học biết họ đang thiếu cái gì. Muốn làm được điều đó phải đi qua 3 bước: nhận diện, gọi tên sự chênh lệch với nội dung toàn vẹn; phân tích, mổ xẻ cơ chế điều hướng của nền tảng số; sáng tạo, biến khoảng trống thành chất liệu cho cái mới”. Theo Thạc sĩ Tường Vi, người xưa có câu: “Ăn no rồi lại nằm khoèo/ Nghe giục trống chèo bế bụng đi xem”, cốt lõi nằm ở 2 chữ “đi” và “xem”. Trong bối cảnh số, không đường truyền nào thay thế được việc đưa một người đến một không gian xa lạ, với những người xa lạ để chờ đợi một sự kiện, mặc dù công nghệ có thể mang cả sân khấu đến ngay giường, chứ không phải là ngay cửa nhà bạn.

Diễn giả Nguyễn Thành Tài, đại diện nhóm báo cáo tham luận tại tiểu ban 2 hội thảo khoa học, đã bắt đầu phần trình bày của mình bằng 2 tình huống: “Kể chuyện về AI” và “khi AI kể chuyện về…”. Ở tình huống đầu, AI xuất hiện trong những văn bản truyện kể, thể hiện những dự đoán của con người về một viễn cảnh, đời sống văn hóa mà ở đó có sự can dự của đời sống máy móc, yếu tố phi nhân đối với đời sống. Song thực tế đã cho thấy, AI không chỉ nằm trong văn bản truyện kể mà đã dần bước ra khỏi trang giấy để cộng tác với con người, từ đó sản sinh ra những văn bản có hình thức gần giống truyện kể…

PGS.TS Phan Mạnh Hùng cho biết: Các tham luận về tự sự học AI và lý luận phê bình số đặt lại những phạm trù như: Tác giả, văn bản, người học và thẩm quyền diễn giải. Nghiên cứu về AI trong sản xuất phim đưa các vấn đề về quyền hình ảnh, quyền tác giả và minh bạch nội dung vào cuộc thảo luận. Những vấn đề này cần được kết nối với thực hành sáng tạo cụ thể để xác định trách nhiệm của người sử dụng, người sản xuất và đơn vị cung cấp công nghệ…

AI có thể hỗ trợ con người tiếp cận tác phẩm VHNT nhưng sự trôi chảy trong câu trả lời của AI nhiều khi chưa đủ đảm bảo chiều sâu và sự sáng tạo của diễn giải. Vì vậy, trong thời đại này, một trong những mục tiêu quan trọng của việc đào tạo là giúp người học có năng lực nhận ra một câu trả lời giản lược, chưa đủ đáp ứng yêu cầu học thuật; biết suy xét lại bằng chứng trong văn bản để phát triển luận điểm, đánh giá tính xác thực và có tinh thần chấp nhận tính đa nghĩa của nghệ thuật.

PGS.TS PHAN MẠNH HÙNG, Trưởng khoa Văn học và Ngôn ngữ học,
Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

Không gian trao đổi học thuật cởi mở

Tiến sĩ Lê Hoàng Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ: Với sự ra đời, phát triển, tác động rất mạnh mẽ của công nghệ, gần đây trên báo chí có nhiều bài viết vừa khuyến khích vừa ủng hộ nhưng cũng vừa thể hiện sự lo lắng về các công nghệ mới, trong đó có AI đã tác động cực kỳ lớn đến ngành VHNT. Những giá trị VHNT mang lại như thế nào? Hiện nay, những bài hát, giai thoại do AI sáng tác đã đặt ra nhiều vấn đề… Làm sao để giữ gìn và phát huy các giá trị của văn hóa, VHNT trong bối cảnh mới, thời đại số. Chính những nhà nghiên cứu, nhà khoa học phải đặt ra những vai trò mới, sứ mệnh mới, có thể thực hành một mạng lưới mới, sáng kiến mới…

Hội thảo khoa học quốc tế với chủ đề VHNT châu Á trong bối cảnh số hóa với nhiều tham luận có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, nhiều phiên làm việc chất lượng, nhiều ý kiến đóng góp, thảo luận tâm huyết… đã trở thành không gian trao đổi học thuật đa chiều, cởi mở, nơi những góc nhìn từ nhiều ngành, nhiều nền văn hóa, nhiều phương pháp nghiên cứu gặp gỡ và đối thoại với nhau.

Thùy Trang