Không gian cũ, giá trị mới

Những lò gạch xen trong khu dân cư, các cơ sở gốm bên sông Đồng Nai hay Khu công nghiệp (KCN) Biên Hòa 1 từng đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế của Đồng Nai. Nhưng khi đô thị mở rộng, những không gian sản xuất này dần không còn phù hợp.

Việc đóng cửa, di dời, chuyển đổi công năng đang trở thành một phần trong quá trình Đồng Nai tổ chức lại không gian sản xuất và phát triển đô thị xanh, hiện đại và đáng sống hơn.

Sắp xếp lại không gian sản xuất

Cách đây hơn 10 năm, Đồng Nai từng đứng trước bài toán không dễ giải quyết là chấm dứt hoạt động các lò gạch nằm trong khu dân cư ở nội ô thành phố Biên Hòa và trung tâm một số huyện. Khi ấy, những lò gạch đã tồn tại nhiều năm, tạo việc làm, cung cấp sản phẩm cho thị trường và là sinh kế của không ít gia đình.

Khu công nghiệp Biên Hòa 1 sắp được tái thiết lại không gian phát triển.

Nhưng cùng với quá trình đô thị hóa, những bất cập ngày càng lộ rõ. Đó là khói bụi, xe chở nguyên liệu làm rơi vãi đất xuống đường, nguy cơ mất an toàn giao thông khiến việc duy trì các cơ sở sản xuất gạch trong khu dân cư không còn phù hợp. Đồng Nai từng bước chấm dứt hoạt động của các lò gạch, góp phần giảm tác động đến môi trường, giao thông và đời sống người dân trong khu dân cư.

Một thời gian sau, câu chuyện với nghề gốm cũng tương tự. Nghề gốm bên sông Đồng Nai có lịch sử hàng trăm năm, tạo ra nhiều sản phẩm có thương hiệu. Nhưng khi các cơ sở sản xuất nằm xen kẽ trong khu dân cư, yêu cầu về môi trường, giao thông, an toàn sản xuất và trật tự đô thị ngày càng cao buộc phải thay đổi. Thời điểm ấy, thay vì xóa bỏ một nghề truyền thống, Đồng Nai chọn đưa các cơ sở sản xuất vào cụm công nghiệp cũng nằm trên địa bàn nhằm tạo không gian sản xuất tập trung hơn, thuận lợi đầu tư hạ tầng, xử lý chất thải và đổi mới công nghệ. Cách làm này vừa tạo điều kiện duy trì nghề truyền thống, vừa tập trung hạ tầng sản xuất, xử lý chất thải và kiểm soát môi trường tốt hơn.

Điểm chung ở 2 câu chuyện nêu trên là không gian sản xuất từng phù hợp không có nghĩa sẽ tồn tại mãi. Điều này càng rõ hơn với KCN Biên Hòa 1. Hơn nửa thế kỷ trước, việc đặt cơ sở sản xuất gần nguồn nguyên liệu, giao thông, sông nước và khu dân cư là lựa chọn hợp lý. Nhưng đô thị ngày một thay đổi, dân số tăng, nhà ở nhiều thêm, giao thông mở rộng, yêu cầu về môi trường và chất lượng sống ngày càng cao. Những lợi thế trước đó có thể trở thành “điểm nghẽn”. Vì thế, Đồng Nai chọn chuyển đổi công năng KCN hình thành sớm nhất cả nước.

Theo ông Nguyễn Quốc Ấn, Phó Trưởng ban Quản lý các KCN, khu kinh tế thành phố Đồng Nai, yêu cầu đối với doanh nghiệp hiện nay ngày càng cao, từ môi trường, an toàn lao động, phòng cháy, chữa cháy đến xử lý chất thải. Khi hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu, các nhà máy cũng phải đáp ứng những tiêu chuẩn cao hơn về môi trường, năng lượng, lao động và phát triển bền vững.

Cũng theo ông Nguyễn Quốc Ấn, chuyển đổi công năng KCN cũ không đơn thuần là lấy đất nhà máy để phát triển đô thị. Quan trọng hơn, đó là quá trình tổ chức lại không gian sản xuất, đưa hoạt động công nghiệp đến những nơi có hạ tầng đồng bộ, giao thông phù hợp và hệ thống xử lý môi trường tập trung. Cách làm này tạo điều kiện để cả sản xuất và đô thị phát triển tốt hơn.

Mở rộng không gian phát triển

Trước đây, KCN Biên Hòa 1 nằm gần sông Đồng Nai và các tuyến giao thông lớn, tạo lợi thế để thu hút đầu tư. Thực tế cũng chứng minh, những nhà máy tại đây đã góp phần tạo nên diện mạo công nghiệp của Đồng Nai, thu hút lao động, thúc đẩy đô thị hóa và tạo động lực tăng trưởng trong nhiều thập niên.

Nhưng sau nhiều năm, khu dân cư ngày càng mở rộng quanh KCN, trong khi hạ tầng giao thông và các yêu cầu về bảo vệ môi trường đặt ra những đòi hỏi mới. Lúc này, chuyển đổi KCN Biên Hòa 1 ngoài việc khắc phục những vấn đề đặt ra còn là cơ hội tái thiết một phần không gian trung tâm thành phố. Theo phương án đã phê duyệt, khu vực này sẽ được tổ chức lại không gian đô thị, hạ tầng và cảnh quan khu vực.

Tiến sĩ - kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, Chủ tịch NgoViet Architects & Planners (đóng tại Thành phố Hồ Chí Minh) khi tham gia góp ý quy hoạch chung của Đồng Nai từng nhận định: Khu vực dọc sông Đồng Nai, trong đó có KCN Biên Hòa 1, có tiềm năng lớn để hình thành chuỗi đô thị ven sông hiện đại. Việc khai thác lợi thế mặt nước, tổ chức các trục không gian đô thị mới có thể mở rộng không gian phát triển, tạo môi trường sống hài hòa với thiên nhiên và hình thành bản sắc riêng cho đô thị.

Thành ủy viên, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hồ Văn Hà chia sẻ: Đồng Nai đang đứng trước yêu cầu bổ sung những thứ mà một đô thị hiện đại cần có như: những tuyến đường kết nối tốt hơn, công viên, cây xanh, không gian công cộng, thương mại - dịch vụ, nhà ở và những khoảng không dành cho cộng đồng. Không gian công nghiệp cũ sẽ chuyển đổi theo hướng này.

Ông Hồ Ngọc Quốc, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại - dịch vụ Quốc Hằng (phường Trấn Biên) cho rằng: Di dời những nhà máy cũ có nguy cơ gây ô nhiễm khỏi khu vực đô thị, nhất là khu vực gần sông Đồng Nai là phù hợp. Điều ông mong muốn là những khu đất sau di dời sớm trở thành không gian phục vụ cộng đồng, chính quyền hỗ trợ để các cơ sở sản xuất thuận lợi đến những địa điểm phù hợp với quy hoạch lâu dài.

Ông Trần Chiêm Thành, người dân phường Trấn Biên cho rằng: Đồng Nai có lịch sử phát triển đặc biệt gắn với công nghiệp. Công nghiệp từng góp phần định hình địa phương, tạo việc làm và thúc đẩy đô thị hóa. Việc di dời hoạt động sản xuất không còn phù hợp khỏi khu dân cư là bước điều chỉnh cần thiết nhằm giảm áp lực môi trường, giao thông và nâng cao chất lượng sống của người dân.

Từ việc chấm dứt hoạt động các lò gạch, đưa cơ sở sản xuất gốm vào khu sản xuất tập trung đến chuyển đổi công năng các KCN cũ cho thấy thành phố Đồng Nai đang từng bước sắp xếp lại không gian phát triển. Những vùng đất từng tạo ra tăng trưởng công nghiệp, khi được quy hoạch và khai thác hợp lý, có thể tiếp tục phát huy giá trị ở mức cao hơn, theo hướng xanh, sạch, hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng sống của người dân đô thị.

Cũng theo ông Trần Chiêm Thành, nếu chỉ đóng cửa nhà máy để xây dựng các công trình dày đặc thì sẽ tiếp tục gây áp lực lên giao thông và hạ tầng, khiến mục tiêu tái thiết đô thị khó đạt được như kỳ vọng. Vì vậy, hiệu quả của việc chuyển đổi nhà máy cần được đo bằng khả năng tạo ra không gian sống tốt hơn, hạ tầng đồng bộ hơn, môi trường trong lành hơn; đồng thời hình thành những động lực phát triển mới cho đô thị.

Có lẽ, đóng một nhà máy không phải là chấm dứt một hoạt động sản xuất không còn phù hợp, mà quan trọng hơn là mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển. Khi quỹ đất sau di dời được dành cho hạ tầng, không gian công cộng, cây xanh và những ngành kinh tế phù hợp, giá trị của quá trình chuyển đổi sẽ góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân, tạo động lực mới cho phát triển đô thị.

Ban Mai