Xử lý nhân văn với lỗi lầm của người chưa thành niên

Một trong những nguyên tắc khi giải quyết vụ việc, vụ án có người chưa thành niên (NCTN) là phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của các em, ưu tiên áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với NCTN phạm tội.

Luật sư Nguyễn Đức, Hội Luật gia thành phố Đồng Nai nêu ý kiến tại buổi tọa đàm “Áp dụng và thi hành Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024”.

Chính vì vậy, tại buổi tọa đàm: “Áp dụng và thi hành Luật Tư pháp NCTN năm 2024” do Hội Luật gia thành phố Đồng Nai tổ chức ngày 12-8, các chuyên gia pháp lý đã có nhiều ý kiến về vấn đề này.

Quan điểm xử lý nhân văn

NCTN (người chưa đủ 18 tuổi) chưa phát triển hoàn thiện về thể chất, trí tuệ và tâm lý; nhận thức còn hạn chế, kinh nghiệm sống ít, dễ bị kích động. Do đó, pháp luật quy định các biện pháp giám hộ, bảo vệ và chế tài xử lý riêng khi NCTN vi phạm pháp luật. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với NCTN phạm tội chỉ đặt ra trong trường hợp cần thiết, chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ các em sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội.

Tại buổi tọa đàm nêu trên, luật sư Nguyễn Thành Lượng, Đoàn Luật sư thành phố Đồng Nai cho biết: Quan điểm này được Điều 12 Luật Tư pháp NCTN năm 2024 khẳng định rõ. Theo đó, hình phạt áp dụng đối với NCTN phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục ý thức tôn trọng, tuân theo pháp luật và các chuẩn mực đạo đức, lối sống; ngăn ngừa phạm tội mới, góp phần phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm.

Tòa án chỉ áp dụng hình phạt đối với NCTN phạm tội nếu xét thấy biện pháp xử lý chuyển hướng không bảo đảm hiệu quả giáo dục, phòng ngừa. Trường hợp phải áp dụng hình phạt thì ưu tiên hình phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù nhưng cho hưởng án treo.

Luật Tư pháp NCTN năm 2024 cũng quy định thủ tục tố tụng đối với NCTN phải bảo đảm đơn giản, thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của NCTN. NCTN được bảo đảm có người đại diện tham gia trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án. NCTN phạm tội, nếu không thuộc trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự, có thể được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng. Thời hạn cải tạo không giam giữ đối với NCTN phạm tội không quá ½ thời hạn mà điều luật của Bộ luật Hình sự quy định (Điều 118)…

Chủ trì buổi tọa đàm, Chủ tịch Hội Luật gia thành phố Đồng Nai Phan Văn Châu nhấn mạnh: Việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của NCTN trong áp dụng biện pháp chuyển hướng không làm giảm yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, mà đặt ra chuẩn mực cao hơn đối với hoạt động tư pháp. Mọi quyết định phải đúng pháp luật, dựa trên chứng cứ, đồng thời phù hợp với độ tuổi, mức độ trưởng thành và lợi ích tốt nhất của NCTN.

Đặc biệt, khi xử lý vụ việc, vụ án có NCTN, các cơ quan tố tụng cần xác định rõ tư cách tham gia tố tụng của các em, có thể là người bị buộc tội (người bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bị cáo), bị hại, người làm chứng; trong thực tiễn còn có người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan hoặc tham gia với tư cách tố tụng khác. Mỗi tư cách có phạm vi quyền, nghĩa vụ khác nhau, nhưng đều cần được đối xử phù hợp với lứa tuổi và bảo vệ khỏi nguy cơ kỳ thị, tiết lộ thông tin, gián đoạn học tập hoặc tổn thương tâm lý.

NCTN đang trong quá trình hình thành và phát triển về thể chất, tâm lý, nhận thức và nhân cách. Vì vậy, khi một em có hành vi vi phạm pháp luật, cần nhìn nhận cả hành vi vi phạm và nguyên nhân dẫn đến hành vi đó, không nên chỉ nhìn vào hậu quả hoặc lỗi lầm đã xảy ra. Ðiều đó đặt ra yêu cầu đối với chính quyền cơ sở: không chỉ tham gia ở khâu “quản lý” mà phải thực sự tham gia vào quá trình “giáo dục - hỗ trợ - phục hồi - tái hòa nhập”.

Phó Chủ tịch UBND phường Tân Triều, thành phố Ðồng Nai NGUYỄN THỊ THANH THỦY

Bảo đảm quyền lợi cho người chưa thành niên

6 tháng đầu năm 2026, 2 cấp Viện Kiểm sát nhân dân thành phố Đồng Nai (VKSND thành phố Đồng Nai) đã kiểm sát khởi tố mới, điều tra 64 vụ/74 bị can về xâm hại tình dục trẻ em, giảm 16 vụ (20%) và 9 bị can so với cùng kỳ năm trước.

Phần lớn vụ án phát sinh giữa người phạm tội và bị hại có quan hệ quen biết hoặc kết nối qua mạng xã hội. Hậu quả không chỉ gây tổn hại về thể chất mà còn kéo dài về tâm lý, danh dự, học tập và khả năng tái hòa nhập, nhất là khi hình ảnh, video nhạy cảm bị phát tán trên không gian mạng.

Tại buổi tọa đàm, ông Nguyễn Hoàng Phong, Phó Trưởng phòng 2 VKSND thành phố Đồng Nai cho hay: Thực tiễn nêu trên cho thấy, một vụ án có thể đồng thời đặt ra nhiều yêu cầu như: thu thập chứng cứ đủ sức buộc tội; bảo vệ bị hại, người làm chứng khỏi việc khai báo lặp lại; tôn trọng quyền bào chữa của bị can là NCTN; giải quyết bồi thường, hỗ trợ tâm lý và ngăn chặn phát tán thông tin.

“Nếu chỉ coi NCTN là nguồn chứng cứ hoặc đối tượng xử lý, quá trình tố tụng dễ làm gia tăng tổn thương. Ngược lại, nếu vì mục tiêu bảo vệ mà hạ thấp chuẩn chứng minh, quyền của bị can và tính khách quan của vụ án cũng bị ảnh hưởng” - ông Phong cho biết.

Theo ông Phong, VKSND là chủ thể có trách nhiệm giữ vững sự cân bằng pháp lý này, nòng cốt trong thiết lập cơ chế phối hợp bảo vệ trẻ em từ sớm và xuyên suốt quá trình tố tụng.

Bàn về vai trò của luật sư trong bào chữa, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của NCTN, nhất là bảo đảm thủ tục tố tụng thân thiện, luật sư Nguyễn Hữu Nam, Đoàn Luật sư thành phố Đồng Nai cho biết: Luật quy định việc lấy lời khai, khám xét người, đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói đối với NCTN phải được tiến hành trong môi trường thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi và bắt buộc có sự tham gia của người đại diện, người bào chữa, người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp.

Do đó, luật sư không chỉ đóng vai trò bào chữa về mặt pháp lý mà còn có trách nhiệm giám sát, bảo đảm cách thức tiến hành các hoạt động tố tụng không gây tổn hại thêm về tâm lý cho NCTN; đồng thời phối hợp yêu cầu áp dụng các biện pháp hỗ trợ tâm lý cần thiết.

Qua các ý kiến đóng góp, đề xuất của đại biểu tại buổi tọa đàm, Chủ tịch Hội Luật gia thành phố Phan Văn Châu bày tỏ: Hội Luật gia thành phố Đồng Nai sẽ ghi nhận, tổng hợp và kịp thời tham mưu, đề xuất với cấp, cơ quan có thẩm quyền trong việc áp dụng, thực hiện Luật Tư pháp NCTN năm 2024 và các văn bản hướng dẫn trong thời gian tới. Đồng thời, hội quan tâm hơn nữa đến việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đối với NCTN phạm tội một cách triệt để, tối ưu theo quy định của pháp luật và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Ðoàn Phú