Hành trình “hiền nhân mở cõi”

Hành trình ông cha ta mở mang bờ cõi về phương Nam không chỉ là hành trình của lịch sử, xác lập mốc chủ quyền thiêng liêng của đất nước mà còn là hành trình trao truyền bản sắc, kết nối mạch nguồn văn hóa. Từ cách tổ chức không gian sống, hòa hợp xây dựng cộng đồng, tinh thần quý trọng nhân nghĩa… đã khẳng định dấu ấn thống nhất trong đa dạng của văn hóa dân tộc Việt Nam.

Quang cảnh buổi tọa đàm.

Những khía cạnh này đã được đề cập tập trung tại triển lãm và tọa đàm có chủ đề Hiền nhân mở cõi - Từ chọn đất lập làng đến nếp nhà hôm nay. Chương trình do Trung tâm Lưu trữ quốc gia khu vực II, Hội quán các bà mẹ (Thành phố Hồ Chí Minh) và Trung tâm Văn hóa Nếp Xưa vừa phối hợp tổ chức.

Hành trình mở đất, mở cõi

Theo thông tin tại chương trình, sau sự suy tàn của vương quốc Phù Nam, vùng đất phía Nam Đàng Trong dần trở nên hoang vu. Cho đến cuối thế kỷ XVI - đầu thế kỷ XVII, những lưu dân Việt đầu tiên, theo thuyền vào Nam khai phá vùng đất mới, hình thành những xóm làng đầu tiên. Cùng với lớp lưu dân Việt, vào năm Kỷ Mùi 1679, lực lượng phản Thanh phục Minh của Dương Ngạn Địch và Trần Thượng Xuyên chạy sang hải phận nước Nam, xin làm con dân nước Việt, được chúa Nguyễn cho vào lập nghiệp tại vùng Đông Phố. Năm 1698, Minh vương Nguyễn Phúc Chu sai Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam kinh lược, chính thức xác lập đơn vị hành chính của Đàng Trong ở vùng đất mới. Ở cực mũi phía Nam, năm 1708, sau quá trình chiêu tập dân khai khẩn vùng Cần Bột, Giá Khê, Hương Úc…, Mạc Cửu - người Lôi Châu, Quảng Đông sai thuộc hạ Trương Cầu, Lý Xá đến cửa khuyết tấu dâng đất, xin làm tôi tớ. Chúa chuẩn tấu, phong làm Tổng binh trấn Hà Tiên.

Một số mộc bản xác lập chủ quyền của triều Nguyễn.

Tại tọa đàm, 4 chuyên gia từ các lĩnh vực khác nhau đã có cuộc đối thoại đa chiều, mang đến cho người dự khán những góc nhìn sâu sắc và bổ trợ lẫn nhau về hành trình mở đất, mở cõi của tiền nhân. Trong đó, kiến trúc sư Tôn Thất Liêm, tu nghiệp sau đại học về kiến trúc - quy hoạch đô thị tại Nhật Bản và Thụy Điển đã chia sẻ cách đọc thế đất, thế nước và ứng dụng trong quy hoạch. Nhà báo, tác giả Trần Hữu Phúc Tiến kể câu chuyện lịch sử hình thành xóm làng và văn hóa cộng cư. Kiến trúc sư - Thạc sĩ Nguyễn Trần Trọng Nghĩa, nghiên cứu sinh Trường đại học Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh đã phân tích kiến trúc, công năng và giá trị văn hóa của đình làng. Nhiếp ảnh gia Minh Hòa, Đại sứ thương hiệu Canon Việt Nam chia sẻ những kiến giải về việc đọc dấu vết thời gian và di sản qua góc nhìn thị giác.

Kiến trúc sư Tôn Thất Liêm cho biết: Xây dựng kinh thành Huế là bước ngoặt vô cùng quan trọng trong tiến trình mở cõi. Nếu không có kinh thành Huế, chúng ta sẽ không có nền tảng về chính trị, quân sự, về kinh tế, văn hóa - lịch sử để có thể mở mang đất nước về phương Nam. Chúa Nguyễn đến vùng đất Thuận Hóa, nơi có dòng sông Hương rất đẹp để lập kinh thành Huế với thế phong thủy cực kỳ tốt. Các kiến trúc sư, những nhà thiết kế đô thị trước hết hãy học ở tiền nhân trong thiết kế kinh thành Huế. Còn nếu nói về quy hoạch đô thị, đây chính là “cuốn giáo khoa” về quy hoạch mà thế hệ hậu thế cần nghiêm túc học hỏi.

Không gian cộng sinh, tiếp biến và hòa hợp văn hóa

Quá trình xác lập chủ quyền Đàng Trong đối với vùng đất phương Nam được ghi chép trong chính sử triều Nguyễn mà di sản để lại là những tấm mộc bản triều Nguyễn (đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV) đã trở thành di sản tư liệu thế giới.

Trong hành trình mở cõi về phương Nam, tiền nhân rất quan tâm đến giữ gìn truyền thống văn hóa. Trong ảnh: Thiên Hậu cổ miếu - một trong những thiết chế văn hóa quan trọng của tiền nhân ở vùng đất Trấn Biên - Đồng Nai.

Ông cha ta đi mở đất về phương Nam, ngoài việc xác lập chủ quyền, bờ cõi còn xây dựng thành thị, cơ sở hạ tầng. Đó cũng là hành trình chiêm nghiệm mạch ngầm kết nối đất - nước - làng - đình - nhà, mà theo kiến trúc sư - Thạc sĩ Nguyễn Trần Trọng Nghĩa, một trong những đặc điểm của đình Nam Bộ là nằm ở phía bờ sông.

Trong khi đó, nhiếp ảnh gia Minh Hòa mở đầu câu chuyện kể bằng hình ảnh về hành trình mở cõi phương Nam bằng câu ca dao: “Nhà Bè nước chảy chia hai/ Ai về Gia Định, Đồng Nai thì về”. Ông giới thiệu rất nhiều hình ảnh chất lượng cao, qua đó bồi đắp thêm niềm tự hào về vẻ đẹp non sông, gấm vóc Việt Nam.

Cách đây hơn 300 năm, môi trường thiên nhiên ở phương Nam phong phú song có nhiều hiểm nguy ở vùng đất mới. Nhà báo, tác giả Trần Hữu Phúc Tiến lại đọc câu ca dao của người xưa: “Tới đây xứ sở lạ lùng/ Dưới sông sấu lội, trên giồng cọp đua”. Với địa hình rừng rậm, rừng ngập mặn, sình lầy, nhiễm mặn, sông rạch chằng chịt, đồi núi thấp, biển đảo mênh mông, khu vực phương Nam trước đây có nhiều thú dữ như: cá sấu, cọp, voi… Do đó, người dân Nam Bộ tôn thờ cọp là chúa Sơn Lâm, ông Ba Mươi, xem như là linh vật. Các bình phong trong các đình, đền ở miền Nam đều khắc hình cọp, phông nền phía sau là rừng cây rậm rạp. Trong khi đó, ở Huế, miền Bắc, bức bình phong thường là hình long hoặc hình kỳ lân.

Theo ông Trần Hữu Phúc Tiến, 4 món “khó ăn, khó mần” ở miền Nam đó là: thú dữ, côn trùng hoành hành ở nhiều vùng; rừng rậm và sình lầy, đất bị nhiễm phèn; sông nước và thủy triều; chướng khí và dịch bệnh. Trong bối cảnh thiên nhiên như vậy, những người dân mới đến sống hòa hợp với người bản địa Khmer, Chăm, Xtiêng… và các di dân, khách xa gần. Điều này được thể hiện rõ trong bài Phú Gia Định.

“Chúng tôi đều đã là thế hệ 6X, cùng từng trải qua 2 thời kỳ trước và sau năm 1975. Chúng tôi đi rất nhiều - khắp Việt Nam và cả nước ngoài. Chúng tôi muốn gom hết tất cả kinh nghiệm, hiểu biết… của mình để “trả nợ” cho đời, cho cuộc sống. Chúng tôi có tâm huyết muốn truyền tải niềm đam mê, “tiếp lửa” cho thế hệ trẻ. Các bạn hãy yêu lấy mảnh đất này, hãy yêu lấy đất nước này, cuộc sống này, để cùng nhau góp công sức cho công cuộc kiến thiết đất nước Việt Nam”.

Kiến trúc sư TÔN THẤT LIÊM, tu nghiệp sau đại học về kiến trúc -  quy hoạch đô thị tại Nhật Bản và Thụy Điển

Ông Trần Hữu Phúc Tiến chia sẻ: Công cuộc mở đất phương Nam là mở ra không gian sinh tồn, nhưng là cộng sinh, tiếp biến và hòa hợp văn hóa. Với người Chăm có kỹ thuật đóng thuyền đi biển, có giống lúa Chiêm ngắn ngày chịu hạn, cùng tín ngưỡng thờ Thần Biển (Thiên Y A Na). Người miền núi có kinh nghiệm đi rừng, săn bắt; cây thuốc chữa bệnh sốt rét, trị rắn cắn; kỹ thuật canh tác lúa rẫy vùng đồi. Người Khmer với kỹ thuật canh tác trị thủy theo con nước bán nhật triều, kỹ thuật sạ lúa, cùng nghề làm mắm và ẩm thực theo mùa nước. Người Hoa có tư duy mở chợ, quy hoạch cảng thị, mạng lưới thương mại xuất nhập khẩu, cùng các nghề thủ công nghiệp như: gốm, đúc, nấu đường… Qua đó, các cư dân chung sống hòa hợp, cùng nhau kiến tạo vùng kinh tế mới cũng như tạo ra một quốc gia Việt Nam thống nhất trong đa dạng.

Thùy Trang