Dinh dưỡng hợp lý - nền tảng cho một cơ thể khỏe mạnh

Không ít người cho rằng chỉ cần ăn nhiều, tăng cường thực phẩm bổ dưỡng là có thể cải thiện thể trạng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy ăn nhiều chưa chắc đã đủ chất, việc tự ý tẩm bổ đôi khi không giải quyết được nguyên nhân khiến cơ thể suy nhược.

Dinh dưỡng hợp lý cần bắt đầu từ việc hiểu đúng nhu cầu của cơ thể, xây dựng khẩu phần cân đối và điều chỉnh phù hợp với tình trạng sức khỏe của từng người.

Bà Nguyễn Thị Hường, Trưởng khoa Dinh dưỡng - Tiết chế, Bệnh viện Hoàn Mỹ Đồng Nai tư vấn dinh dưỡng cho người bệnh.

Sụt cân dù cố gắng ăn uống

Chị N.N.H. (ở phường Tam Hiệp) cao gần 1,6m nhưng chỉ nặng 42kg, thuộc nhóm thiếu cân. Trong 2 tháng gần đây, chị H. giảm khoảng 4-5kg. Thấy rõ tình trạng sức khỏe dinh dưỡng không ổn, chị H. cố gắng ăn uống nhưng không có tác dụng. Chị thường xuyên cảm thấy chán ăn, cộng với tiền sử bệnh trào ngược dạ dày nên thường cảm thấy buồn nôn, dễ bị nôn sau ăn. Mỗi bữa, chị H. chỉ ăn được mấy muỗng cơm. Không chỉ chán ăn, chị H. còn bị rối loạn giấc ngủ.

Trưởng khoa Dinh dưỡng - Tiết chế, Bệnh viện Hoàn Mỹ Đồng Nai (phường Tam Hiệp) Nguyễn Thị Hường cho biết: Những biểu hiện của chị H. cho thấy chị có nguy cơ suy dinh dưỡng và cần được quan tâm, đánh giá, can thiệp phù hợp. Không chỉ thiếu cân, việc ăn uống không đáp ứng nhu cầu trong thời gian dài còn có thể khiến người bệnh mệt mỏi, suy giảm khối cơ, giảm sức đề kháng và ảnh hưởng đến quá trình phục hồi sức khỏe.

Đối với chị H., mục tiêu trước mắt là cải thiện khả năng dung nạp thức ăn, hạn chế tiếp tục sụt cân, từng bước nâng lượng năng lượng và protein theo khả năng đáp ứng. Phương án được đề xuất là chia nhỏ khẩu phần thành 5-6 lần mỗi ngày, ưu tiên thực phẩm mềm, dễ ăn, giàu dinh dưỡng như: trứng, cá hoặc thịt băm mềm, đậu phụ, cháo đặc, súp; đồng thời theo dõi các triệu chứng buồn nôn, nhanh no và trào ngược sau ăn. Trong 2-4 tuần tiếp theo, từng bước nâng năng lượng và protein theo dung nạp và đánh giá y khoa, mục tiêu cốt lõi là để bệnh nhân tăng cân ổn định, bảo tồn và tăng khối cơ. Về dài hạn, bệnh nhân cần duy trì khẩu phần ăn cân đối. Mục tiêu cốt lõi là xử lý tận gốc rễ nguyên nhân gây kém ăn; đồng thời xây dựng thói quen ăn uống cân đối, lành mạnh bền vững.

Với kế hoạch dinh dưỡng nêu trên, cùng với thực hiện khuyến cáo về kiểm soát giấc ngủ, vận động, kết hợp sử dụng thuốc theo kê đơn của chuyên gia dinh dưỡng, sau 1 tuần, chị H. đã tăng được 1kg, tinh thần vui vẻ, phấn chấn hơn.

Để xây dựng thực đơn hằng ngày, Cổng thông tin dinh dưỡng quốc gia tại địa chỉ viendinhduong.vn và ứng dụng VNeNUTRITION là những nguồn tham khảo được chuyên gia khuyến nghị. Các công cụ này hỗ trợ tra cứu thông tin về thực phẩm, nhu cầu dinh dưỡng và thực đơn tham khảo theo từng nhóm đối tượng. Dù vậy, thông tin trực tuyến không thay thế việc khám và tư vấn cá thể hóa khi có vấn đề sức khỏe.

Ăn đủ, ăn cân đối và phù hợp với từng người

Trong quá trình tư vấn dinh dưỡng, bà Nguyễn Thị Hường gặp không ít trường hợp người bệnh cố gắng tẩm bổ nhưng vẫn sụt cân hoặc không tăng cân như mong muốn. Có người sử dụng nhiều thực phẩm được cho là bổ dưỡng nhưng khẩu phần thiếu cân đối, không phù hợp với nhu cầu thực tế. Có người lại chán ăn, nhanh no hoặc gặp các triệu chứng đường tiêu hóa, khiến lượng dinh dưỡng đưa vào cơ thể không đáp ứng nhu cầu.

“Nguyên nhân không chỉ nằm ở việc ăn ít hay ăn chưa đủ chất mà còn có thể liên quan đến bệnh lý nền, rối loạn tiêu hóa, tình trạng viêm, khả năng hấp thu hoặc cách tổ chức bữa ăn chưa phù hợp” - bà Hường cho biết.

Bên cạnh đó, căng thẳng kéo dài cũng có thể ảnh hưởng đến cảm giác thèm ăn, giấc ngủ và thói quen ăn uống. Một số người ăn ít hơn, bỏ bữa, đau bụng, đầy bụng hoặc buồn nôn khi căng thẳng; trong khi những người khác lại có xu hướng ăn nhiều hơn, đặc biệt là thực phẩm giàu đường và chất béo. Nếu tình trạng này kéo dài, nguy cơ sụt cân, mệt mỏi và thiếu hụt dinh dưỡng có thể gia tăng.

Tuy nhiên, chuyên gia lưu ý không nên mặc định căng thẳng là nguyên nhân khiến cơ thể không hấp thu được dinh dưỡng. Khi xuất hiện tình trạng sụt cân không chủ ý hoặc các triệu chứng tiêu hóa kéo dài, người bệnh cần được thăm khám để loại trừ bệnh lý thực thể; đồng thời đánh giá sức khỏe tâm lý khi cần thiết.

Tình trạng thiếu dinh dưỡng có thể xuất hiện ở nhiều nhóm tuổi, từ trẻ em, người trưởng thành đến người cao tuổi. Đáng chú ý, không phải cứ ăn nhiều là cơ thể được cung cấp đầy đủ dinh dưỡng. Ngược lại, người có cân nặng bình thường, thậm chí thừa cân vẫn có thể có khẩu phần ăn mất cân đối hoặc thiếu hụt một số chất dinh dưỡng.

Trong thực tế, nhiều người thường quan tâm đến cân nặng mà ít chú ý đến chất lượng bữa ăn, khối cơ và diễn biến cân nặng theo thời gian. Trong khi đó, việc đánh giá tình trạng dinh dưỡng cần xem xét nhiều yếu tố, thay vì chỉ nhìn vào vóc dáng hoặc cân nặng tại một thời điểm.

Để duy trì thể trạng khỏe mạnh, theo bà Nguyễn Thị Hường, nguyên tắc quan trọng là ăn đủ, ăn đa dạng và cân đối các nhóm chất, phù hợp với độ tuổi, thể trạng và tình trạng sức khỏe. Người dân nên duy trì giờ ăn tương đối ổn định, hạn chế bỏ bữa, tăng cường rau xanh, trái cây và lựa chọn nguồn đạm phù hợp. Với người chán ăn hoặc nhanh no, có thể chia khẩu phần thành các bữa nhỏ, điều chỉnh lượng ăn theo khả năng dung nạp thay vì cố ép bản thân ăn thật nhiều trong một lần.

Dinh dưỡng cũng cần được đặt trong mối liên hệ với lối sống. Ngủ đủ giấc, vận động thường xuyên và quản lý căng thẳng là những yếu tố góp phần duy trì sức khỏe. Việc theo dõi cân nặng, lượng thức ăn thực tế và những thay đổi bất thường của cơ thể giúp mỗi người nhận biết sớm nguy cơ để có hướng điều chỉnh phù hợp.

Đối với người đang mắc bệnh mạn tính hoặc có biểu hiện suy dinh dưỡng, chế độ ăn cần được cá thể hóa. Người bệnh đái tháo đường, bệnh thận, bệnh tiêu hóa hoặc có tình trạng ăn uống kém kéo dài không nên áp dụng máy móc thực đơn của người khác, mà cần được tư vấn dựa trên tình trạng sức khỏe cụ thể.

Nếu sụt cân không chủ ý, ăn uống kéo dài không cải thiện, nôn ói thường xuyên hoặc mệt mỏi dai dẳng, người dân nên đi khám thay vì tự ý sử dụng thuốc bổ hay thực phẩm chức năng. Việc đánh giá đúng nguyên nhân, điều chỉnh khẩu phần và theo dõi kết quả sẽ giúp cải thiện dinh dưỡng an toàn, bền vững hơn.

Tường Vi