Đào tạo kỹ năng xanh đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững

Chuyển đổi xanh đang làm thay đổi nhu cầu nhân lực và tiêu chuẩn tuyển dụng của doanh nghiệp (DN). Không chỉ cần người lao động có tay nghề, thị trường còn đòi hỏi người lao động có “kỹ năng xanh”, đó là: khả năng sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng, kiểm soát chất thải và thích ứng với công nghệ mới...

Từ góc nhìn DN, bà Bùi Thị Ninh, Phó Giám đốc Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - Chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh (VCCI-HCM) cho biết: Nhu cầu của thị trường đang thay đổi rất lớn, trong đó có yêu cầu về những kỹ năng mới, bao gồm kỹ năng xanh. Vì vậy, việc hoàn thiện bộ kỹ năng xanh trong giáo dục nghề nghiệp (GDNN) ngày càng cấp thiết, góp phần chuẩn bị nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu của DN.

Doanh nghiệp ngày càng quan tâm kỹ năng xanh

Cùng góc nhìn, Thạc sĩ Nguyễn Lê Nhật Thanh, Phó Trưởng phòng Văn phòng giới sử dụng lao động và doanh nhân nữ, VCCI-HCM chỉ ra những động lực chính thúc đẩy DN quan tâm đến kỹ năng xanh. Đó là: yêu cầu từ khách hàng, nhà nhập khẩu và chuỗi cung ứng quốc tế; nhu cầu tiết kiệm năng lượng, vật tư, giảm chi phí, nâng cao năng suất; yêu cầu tuân thủ tiêu chuẩn môi trường, quản lý dữ liệu phát thải, truy xuất và đổi mới công nghệ.

Đào tạo kỹ năng xanh nhằm đáp ứng yêu cầu mới của thị trường lao động. Trong ảnh: Sinh viên Trường cao đẳng Cơ giới và Thủy lợi (phường Hố Nai) được trang bị kỹ năng xanh. Ảnh: ĐVCC

Theo ông Thanh, nhu cầu nhân lực đang thay đổi theo 3 hướng. Thứ nhất, xuất hiện nhu cầu đối với những vị trí, công việc mới liên quan đến ESG (môi trường, xã hội và quản trị), kiểm kê khí nhà kính, quản lý năng lượng và kỹ thuật viên năng lượng tái tạo. Thứ hai, các nghề hiện hữu như: logistics, sản xuất, mua hàng, kế toán và quản lý chất lượng cần bổ sung những nhiệm vụ gắn với yêu cầu xanh. Thứ ba, DN cần nâng cao kỹ năng, đào tạo lại lực lượng lao động đang làm việc để thích ứng với công nghệ và tiêu chuẩn mới.

Như vậy, kỹ năng xanh không chỉ là yêu cầu đối với những người làm việc trong lĩnh vực năng lượng tái tạo hay môi trường mà còn trong mọi lĩnh vực. Một nhân viên sản xuất cần biết sử dụng nguyên vật liệu hiệu quả, hạn chế hao phí; người làm công tác quản lý chất lượng phải nắm được các yêu cầu liên quan đến tiêu chuẩn môi trường; còn người làm logistics cần quan tâm đến hiệu quả sử dụng tài nguyên trong quá trình vận hành... Mức độ và nội dung kỹ năng xanh sẽ khác nhau tùy theo ngành nghề, vị trí công việc. Vì vậy, không có một khung chương trình, khung kỹ năng xanh dùng chung cho tất cả ngành, nghề.

Theo ông Thanh, có thể phân nhóm kỹ năng DN cần thành 3 nhóm. Trong đó, kỹ năng nền tảng gồm: nhận thức môi trường, tư duy hệ thống, tinh thần trách nhiệm và sử dụng tài nguyên hiệu quả. Nhóm kỹ năng kỹ thuật theo nghề bao gồm: vận hành thiết bị, quản lý chất thải, đo lường phát thải và sản xuất sạch hơn. Nhóm hỗ trợ chuyển đổi gồm: kỹ năng số, phân tích dữ liệu, giải quyết vấn đề, hợp tác và đổi mới.

Do đó, kỹ năng xanh cần được tích hợp vào các nghề hiện hữu và chuẩn đầu ra; tăng thời lượng thực hành với bài toán, dữ liệu, quy trình thực tế của DN; đồng thời phát triển các mô-đun ngắn hạn phục vụ nâng cao kỹ năng, đào tạo lại người lao động.

Đổi mới đào tạo từ yêu cầu thực tiễn

Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Chương, Hiệu trưởng Trường cao đẳng Cơ giới và Thủy lợi (VCMI), chuyển đổi xanh đang trở thành xu thế tất yếu, đặt ra yêu cầu phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên, tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải. Thị trường lao động vì thế không chỉ cần người có kiến thức chuyên môn, tay nghề vững vàng mà còn cần kỹ năng xanh, tư duy xanh và tác phong làm việc có trách nhiệm với môi trường.

Tại VCMI, nhà trường từng bước tích hợp nội dung bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả năng lượng và tài nguyên vào chương trình đào tạo; phát triển các mô hình thực hành nông nghiệp xanh, ứng dụng công nghệ và tiết kiệm tài nguyên.

Không chỉ áp dụng trong nội bộ, trường còn chia sẻ kinh nghiệm xanh hóa với trên 40 cơ sở GDNN trên toàn quốc, hỗ trợ đánh giá thực trạng, đề xuất các giải pháp và hướng dẫn thực hành theo tiêu chí xanh. Nhà trường đã và đang tích cực đẩy mạnh vai trò từ đơn vị tiếp nhận thực hiện sang chuyển giao chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm về xanh hóa GDNN, đáp ứng đào tạo nguồn nhân lực xanh và chuyển đổi xanh.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Chương, xanh hóa cơ sở GDNN không chỉ dừng lại ở cải thiện cảnh quan hay tiết kiệm điện, nước, mà cần được triển khai đồng bộ trong quản trị nhà trường, chương trình đào tạo, phương pháp giảng dạy, hoạt động thực hành và hợp tác với DN.

Một trong những ví dụ cụ thể là chương trình đào tạo thí điểm nghề vận hành và bảo trì điện gió tại VCMI. Từ tháng 8-2024, nhà trường phối hợp với VCCI-HCM và Liên đoàn Công nghiệp Đan Mạch (DI) triển khai dự án nâng cao năng lực cho người lao động trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, phục vụ nền kinh tế xanh và bền vững tại Việt Nam.

Trong khuôn khổ dự án, các bên khảo sát nhu cầu DN, xây dựng tiêu chuẩn nghề và chương trình đào tạo; phối hợp với DN và Trường Mercantec của Đan Mạch nâng cao năng lực cho đội ngũ nhà giáo. Nhà trường cũng phối hợp với Công ty cổ phần Tư vấn đầu tư và Xây lắp điện số Năm (PCC5) và Nhà máy Phong điện 1 tại Bình Thuận (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng) tổ chức đào tạo thí điểm cho sinh viên.

Tháng 1-2026, 18 sinh viên đầu tiên hoàn thành khóa đào tạo này. Chương trình kết hợp lý thuyết theo chuẩn châu Âu với thực hành tại DN, giúp người học tiếp cận quy trình vận hành, bảo trì và các yêu cầu an toàn trong môi trường làm việc thực tế.

Kết nối nhà trường, doanh nghiệp và đối tác quốc tế

Dù nhu cầu kỹ năng xanh ngày càng rõ nét nhưng vẫn còn những khoảng cách cần khắc phục: chương trình đào tạo chưa cập nhật kịp công nghệ và tiêu chuẩn xanh; kiến thức môi trường chưa phải lúc nào cũng chuyển hóa thành kỹ năng thực hành; đội ngũ giảng viên, thiết bị và dữ liệu thực tế còn có thể hạn chế. Bên cạnh đó, DN chưa tham gia đủ sâu vào thiết kế, đánh giá chương trình và thông tin về nhu cầu kỹ năng theo từng nghề chưa được cập nhật thường xuyên.

Để thu hẹp khoảng cách này, đại diện VCCI-HCM đề xuất thiết lập cơ chế cập nhật nhu cầu kỹ năng xanh theo ngành; xanh hóa tiêu chuẩn nghề và chuẩn đầu ra; thúc đẩy DN đồng thiết kế, đồng đào tạo và đồng đánh giá. Song song đó, cần ưu tiên đào tạo lại lao động hiện hữu, hỗ trợ DN nhỏ và vừa, thí điểm theo ngành và đo lường kết quả bằng năng lực thực tế.

Một quy trình đào tạo sát nhu cầu cần có sự tham gia của DN ngay từ đầu và xuyên suốt quá trình. Trước hết, các bên cùng nhận diện nhiệm vụ xanh trong từng vị trí việc làm, xác định năng lực cần có; từ đó thiết kế chương trình, tổ chức đào tạo thực hành và cùng đánh giá kết quả. Cách làm này giúp hạn chế tình trạng chương trình chậm cập nhật so với thực tiễn sản xuất, đồng thời tăng khả năng vận dụng kiến thức của người học sau tốt nghiệp.

Việc phát triển kỹ năng xanh cần được triển khai từ nhiều khâu: xác định nhu cầu thị trường, xây dựng chương trình, bồi dưỡng giảng viên, tổ chức thực hành đến đánh giá năng lực người học. Đối với những ngành nghề hiện hữu, cơ sở đào tạo cần rà soát để tích hợp nội dung xanh phù hợp; với những lĩnh vực mới, cần có sự phối hợp của DN và chuyên gia để cập nhật công nghệ, tiêu chuẩn nghề và điều kiện thực hành.

Hợp tác quốc tế cũng là một hướng quan trọng để tiếp cận kinh nghiệm và phương pháp đào tạo. Mô hình phối hợp giữa VCMI, VCCI-HCM, DI, Trường Mercantec và DN trong đào tạo vận hành, bảo trì điện gió cho thấy các bên có thể cùng tham gia từ khâu khảo sát nhu cầu đến xây dựng chương trình, bồi dưỡng giảng viên và tổ chức thực hành. Ông Thomas Skov-Hansen, Trưởng Văn phòng đại diện khu vực Đông Nam Á của DI cho rằng: Đây là nền tảng vững chắc để triển khai các chương trình hợp tác về đào tạo kỹ năng xanh.

Để những mô hình như vậy được nhân rộng, cần có sự phối hợp đồng bộ giữa cơ quan quản lý, nhà trường và DN. Cơ quan quản lý giữ vai trò định hướng, thúc đẩy chuẩn hóa và tạo điều kiện để kỹ năng xanh được tích hợp vào hệ thống GDNN. Nhà trường tổ chức đào tạo theo năng lực thực hiện công việc; DN cung cấp thông tin về nhu cầu, quy trình, công nghệ và tham gia đánh giá kết quả.

Hải Yến