Biên Hòa tham gia khởi nghĩa...

Thực hiện chủ trương của Trung ương Đảng và Xứ ủy Nam kỳ về chuyển hướng công tác tổ chức và đấu tranh cho phù hợp với tình hình mới, từ cuối năm 1939, Tỉnh ủy Biên Hòa đã có kế hoạch đưa các tổ chức, cán bộ hoạt động công khai vào bí mật, hoạt động dưới hình thức bán hợp pháp và bí mật...

Thực hiện chủ trương của Trung ương Đảng và Xứ ủy Nam kỳ về chuyển hướng công tác tổ chức và đấu tranh cho phù hợp với tình hình mới, từ cuối năm 1939, Tỉnh ủy Biên Hòa đã có kế hoạch đưa các tổ chức, cán bộ hoạt động công khai vào bí mật, hoạt động dưới hình thức bán hợp pháp và bí mật... 

Các đồng chí trong Tỉnh ủy lâm thời, như: Lê Văn Tôn, Huỳnh Văn Phan, Huỳnh Liễng, Nguyễn Hồng Kỳ, Trần Minh Triết... rút vào hoạt động bí mật ở rừng Tân Uyên. Tại đây, các đồng chí đã xây dựng được một đội vũ trang 35 người, do đồng chí Huỳnh Liễng chỉ huy. Lực lượng này chính là tiền thân của lực lượng vũ trang tỉnh Biên Hòa do Đảng ta tổ chức và lãnh đạo.

Khu vực Nhà máy cưa BIF - nơi 70 năm trước công nhân đã treo cờ búa liềm trong cuộc khởi nghĩa Nam kỳ.

Tháng 7-1940, Xứ  ủy Nam kỳ triệu tập hội nghị mở rộng tại xã Tân Lương, tỉnh Mỹ Tho. Sau nhiều ngày thảo luận, hội nghị đi đến nhất trí thông qua chủ trương, kế hoạch khởi nghĩa và thành lập ban quân sự các cấp. Hội nghị cũng đã bầu ra Xứ ủy mới, do đồng chí Tạ Uyên làm Bí thư và cử đồng chí Phan Đăng Lưu ra Bắc dự hội nghị Trung ương lần thứ 7 (11-1940) và xin chỉ thị của Trung ương về chủ trương khởi nghĩa.

Tháng 9-1940, Xứ ủy tiếp tục mở hội nghị tại xã Tân Xuân, Hóc Môn, Gia Định để quyết định một số vấn đề về công tác trọng yếu, trao cho Thường vụ Xứ ủy quyền ra lệnh khởi nghĩa, quyết định mẫu cờ là nền đỏ, ở giữa ngôi sao vàng năm cánh.

Ngày 20-11-1940, lệnh khởi nghĩa được gửi đi các nơi quyết định toàn Xứ khởi nghĩa vào đêm 22-11-1940. Trong lúc đó, đồng chí Phan Đăng Lưu sau khi dự hội nghị lần thứ 7, mang chỉ thị của Trung ương hoãn cuộc khởi nghĩa vừa về đến Sài Gòn, thì lệnh khởi nghĩa của Thường vụ Xứ ủy đã xuống tận cơ sở, không thể hoãn được nữa.

Ở Biên Hòa, công tác chuẩn bị khởi nghĩa được tiến hành khẩn trương, sôi nổi, nhất là ở một số nơi thuộc Tân Uyên và Châu Thành, các đồng chí trong Tỉnh ủy và một số đảng viên khác len lỏi về các quận, các xã chỉ đạo các chi bộ, các cơ sở cốt cán ở địa phương chuẩn bị lực lượng phát động quần chúng khởi nghĩa.

Do kế hoạch khởi nghĩa bị lộ ngay từ đầu nên địch bao vây các địa điểm chuẩn bị khởi nghĩa, bắt các đồng chí trong Tỉnh ủy như Lê Văn Tôn, Nguyễn Hồng Kỳ đày đi Côn Đảo. Đồng chí Huỳnh Liễng hy sinh tại Lạc An. Nhiều đồng chí cán bộ, đảng viên khác cũng bị địch bắt đem giam giữ ở căng Bà Rá, Tà Lài. Đồng chí Nguyễn Văn Quỳ (Chính Quỳ) đưa đội vũ trang rút vào rừng hoạt động và tồn tại cho đến Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Mặc dù bị lộ nhưng cuộc khởi nghĩa ngày 23-11-1940 của công nhân Nhà máy cưa BIF (Biên Hòa) cũng đã treo được một lá cờ búa liềm trên dây điện của Palăng trục gỗ. Tuy được phát hiện từ sáng sớm nhưng mãi hơn 9 giờ sáng bọn chủ mới dám cho thợ điện trèo lên gỡ lá cờ xuống. Một lá cờ búa liềm khác cũng được treo lên cây cao ở ngay ngã ba máy cưa, đã tạo nên niềm phấn khởi cho công nhân nhà máy và dân chúng quanh vùng.

Cũng trong thời gian này, tại nhiều nơi ở thị xã Biên Hòa, hàng trăm truyền đơn kêu gọi ủng hộ Liên bang Xô-viết, ủng hộ cách mạng Pháp, phản đối chiến tranh Pháp - Xiêm, phản đối sự tàn bạo dã man của thực dân phát-xít đã được rải ra.

Ngày 29-12-1940, hơn 2 ngàn công nhân cao su ở các xã Cam Tiên, Cuộc-tơ-nay tiến hành bãi công, đấu tranh đòi làm 8 giờ, được nghỉ ngày chủ nhật, hủy bỏ chế độ lao động chiều thứ bảy hàng tuần. Nhưng cuộc khởi nghĩa không thành công. Và dù cho kẻ thù ra sức khủng bố ác liệt, nhưng chúng không thể nào dập tắt được phong trào cách mạng đã được nhen nhóm gây dựng trong lòng quần chúng nhân dân. Nhân dân Biên Hòa vững vàng tiếp bước đấu tranh...

P.V

(Theo Lịch sử Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Đồng Nai 1930-1995, tập 1, NXB Đồng Nai 1997)