Kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội: Lần giở những "trang sử đất"

Giếng nước thời Lê

Di tích lịch sử và khảo cổ Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội (quận Ba Đình, TP. Hà Nội) là một trong 10 di tích, danh lam thắng cảnh vừa được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt (đợt 1). Để được đứng vào danh mục ấy, Khảo cổ học đã dày công lần giở những "trang sử đất" và hy vọng Hoàng thành Thăng Long sẽ trở thành Di sản thế giới trong dịp Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội.

* Xuất lộ cung điện Hoàng thành Thăng Long xưa           

Các chuyên gia Khảo cổ học đã làm xuất lộ được nền móng của một cung điện lớn dài 62 mét, rộng 27 mét với 9 gian nhà thuộc thời Lý và thời Trần với hệ thống 40 trụ móng được người xưa xử lý chống lún rất kiên cố; một giếng nước từ thời Lý còn khá nguyên vẹn, đường kính 68 cm, sâu 2,5 mét cùng hai giếng thời Lê. Tiếp đó là dấu tích hai nền móng cung điện thời Lý có chân tảng đá hoa sen, dài 24,5 mét, rộng 20 mét. Đây là di tích cung điện Lý duy nhất ở Thăng Long còn nguyên vẹn: Chân tảng hoa sen được xếp đặt ngay ngắn trên các trụ móng cột. Có một di tích cung điện thời Lý - Trần, một nền kiến trúc có một không hai được ghi nhận lớn hơn các cung điện ở cố đô Huế và những kiến trúc cổ còn được bảo tồn đến ngày nay như Đại Bái đường của Văn miếu hiện hữu được xem là kiến trúc còn lại lớn vào bậc nhất thời Lê cũng chỉ có chiều dài 26,85 mét, rộng 7,25 mét, 7 gian. Bên bờ "ngự hà" tìm thấy trụ móng của một loại kiến trúc lớn khác gồm 6 chân cột hình tròn chung quanh và một chân cột hình vuông ở giữa như một thứ "lầu lục giác" thưởng ngoạn bên sông. Ngoài ra, còn phát hiện hệ thống cống thoát nước thời Lý - Trần và dấu vết rõ nét một con đường rải sỏi dài 27,5 mét. Tất cả cho thấy quy mô hoành tráng và diện mạo của bộ mặt một phần Hoàng thành Thăng Long xưa mà nguồn tư liệu chữ viết và bản đồ cổ không thể diễn đạt và phản ánh hết.

* Cổ vật từ Hoàng thành Thăng Long xưa

Đầu chim phượng

Các cổ vật tìm thấy có một số lượng rất lớn và đa dạng về loại hình, gồm vật liệu kiến trúc như: gạch (gạch tròn, gạch hoa, gạch lát, gạch xây tường), các loại ngói (đặc biệt là viên ngói lợp thời Trần mang 6 chữ "Hoàng môn thự diện giám trọ" - cung điện cận kề nhất của nhà vua, cơ quan quyền thế nhất trong triều đình), chân cột bằng đá, nhiều đoạn cột bằng gỗ lim, vật dụng cung đình, đồ trang sức, gốm sứ Việt Nam qua các thời kỳ, gốm sứ Trung Quốc, Nhật Bản (gốm Hizen), Trung Đông, tiền đồng với nhiều niên hiệu khác nhau, vũ khí (kiếm, dao, mũi tên, súng thần công...), trong đó có những di vật thuộc loại quý hiếm hay lần đầu tiên phát hiện. Chân cột đặt vững chãi trên những bệ đá chạm hình hoa sen đặc trưng của thời Lý, Trần, dưới là trụ móng sỏi và gạch vụn sâu hơn 1 mét. Đầu ngói ống và tượng đất nung trang trí trên diềm mái nhà với những hoa văn hình rồng, phượng, uyên ương, hoa lá... rất đẹp và tinh tế. Gốm sứ cung đình có in chữ "Quan" gồm nhiều loại hình và đạt trình độ cao. Đã tìm thấy khuôn đúc đồ gốm sứ và những phế phẩm kết dính thành chồng, chứng tỏ có những lò sản xuất sản phẩm gốm sứ cao cấp tại kinh thành Thăng Long. Gạch cũng mang chứng tích niên đại cụ thể, là sản phẩm của mỗi sở có ghi tên quân hiệu tham gia xây dựng như: "Giang Tây quân" (thời Đường), "Đại Việt quốc quân thành chuyên" (thời Đinh, Tiền Lê), "Tráng phong quân", "Vũ kỵ quân", "Chiến thắng quân", "Thần dực quân", đặc biệt là viên gạch "Lý gia đệ tam đế Long Thuỵ Thái Bình tứ niên tạo" (Chế tạo đời Lý thứ ba, năm Long Thụy Thái Bình thứ tư, tức là năm 1057), dân phu các châu huyện như "Thu Vật huyện", "Thu Vật hương", tên cung điện như: "Trường Lạc khố". Các di vật này phần lớn là sản phẩm của cung vàng điện ngọc, của Hoàng thân quốc thích và đồng thời cho thấy trình độ kỹ thuật và nghệ thuật cao của nước Đại Việt trong mối quan hệ giao lưu rộng rãi với thế giới bên ngoài.

Gạch "Lý gia đệ tam đế Long Thụy Thái Bình tứ niên tạo" thời vua Lý Thánh Tông (1057)