Nhật ký người hỗ trợ pháp luật
Kỳ 3: Tòa tin "cái bụng" đồng bào

Lợi dụng hoàn cảnh khó khăn và sự thiếu hiểu biết về pháp luật của bà Thị Nết (ngụ ở huyện Xuân Lộc), chủ nợ P.V.T. đã nghĩ cách chiếm dụng của bà 1,7 sào đất sản xuất. Uất ức, bà Nết khởi kiện đòi đất và tòa đã tin "cái bụng" thật thà của người phụ nữ dân tộc Stiêng ấy.

Lợi dụng hoàn cảnh khó khăn và sự thiếu hiểu biết về pháp luật của bà Thị Nết (ngụ ở huyện Xuân Lộc), chủ nợ P.V.T. đã nghĩ cách chiếm dụng của bà 1,7 sào đất sản xuất. Uất ức, bà Nết khởi kiện đòi đất và tòa đã tin "cái bụng" thật thà của người phụ nữ dân tộc Stiêng ấy.

* Niềm tin công lý

Năm 1997, vợ chồng bà Nết được UBND huyện Xuân Lộc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng (sổ đỏ) một thửa đất rộng khoảng 3,7 sào. Năm 2000, trong lúc hoàn cảnh khó khăn, chồng lại lâm bệnh nặng nên bà Nết đã hỏi mượn tiền ông T. hàng xóm. Ông T. đã cho bà Nết mượn ít tiền và gạo tổng cộng hơn một triệu đồng nhưng kèm theo một giao ước miệng (không xác định rõ thời gian), ông T. được mượn 1,7 sào đất của gia đình bà Nết để canh tác và hưởng toàn bộ hoa lợi để trừ dần số tiền nợ. Năm 2005, sau khi chồng mất, bà Nết được cấp sổ đỏ toàn bộ diện tích đất do chồng để lại. Đến năm 2006, khi tiến hành rào đất của gia đình, ông T. rào luôn phần đất 1,7 sào vốn mượn của vợ chồng bà Nết để canh tác trừ nợ. Bà Nết đòi lại đất nhưng ông T. không trả. Lúc bấy giờ, ông T. trưng ra 2 tờ giấy bán đất viết tay, trong đó thể hiện tên vợ chồng bà và cả dấu vân tay của chồng bà...

Bà Nết được cán bộ Kim Anh trợ giúp tại Trung tâm trợ giúp pháp lý tỉnh.

Phẫn uất với cách hành xử của ông T., nhưng vì hoàn cảnh khó khăn, không hiểu biết pháp luật, bà Nết chỉ còn biết lặn lội tìm đến Trung tâm trợ giúp pháp lý tỉnh để nhờ giúp đỡ. Sau khi đã thuật lại đầu đuôi câu chuyện với các cán bộ ở trung tâm, bà Nết bày tỏ với giọng cương quyết, như để khẳng định sự ngay thẳng của mình: "Với người Stiêng, lời hứa như nhát rựa chém vào thân cây, nó trở thành một lời nguyền, không ai được làm trái. Nếu làm trái lời hứa, tôi sẽ có tội với dân làng, núi rừng". Những lời bộc bạch bằng tiếng Kinh lơ lớ của bà già Stiêng nhỏ thó, khắc khổ thực sự làm lay động người cán bộ của Trung tâm trợ giúp pháp lý Nguyễn Thị Kim Anh. Với niềm tin về những tập quán, luật tục của đồng bào dân tộc thiểu số luôn cấm kỵ sự gian dối và xử lý hà khắc những ai vi phạm, bà Kim Anh nhận thấy có cơ sở để tin việc bà Nết bị ông T. lợi dụng hoàn cảnh khó khăn, sự thiếu hiểu biết về pháp luật để: "chiếm dụng diện tích đất bà Nết tạm giao để canh tác trừ nợ, chứ không phải mua đứt, bán đoạn". Bà Kim Anh cho hay, câu chuyện của bà Nết cũng chính là vấn đề mà các đoàn thể, chính quyền, cơ quan tuyên truyền pháp luật quan tâm. Vì trong thực tế cuộc sống, trước khó khăn về kinh tế, đồng bào dân tộc thiểu số hay cầm cố ruộng đất, bán nông sản "non", vay mượn tiền bạc với lãi suất cao. Lợi dụng sự thiếu hiểu biết về pháp luật, sự trung thực và nhẹ dạ của họ, không ít người xấu bụng tìm cách chiếm dụng, mua tài sản với giá rẻ mạt, hoặc đưa họ vào bẫy pháp lý có lợi cho mình. Vì vậy, nếu xảy ra khiếu kiện họ luôn là người bị thua thiệt, khi bị chủ nợ lập quy ước hợp đồng dưới dạng viết giấy tờ sang nhượng, cầm cố, cho tặng... và nhờ người có uy tín nơi dân cư làm chứng, xác nhận. Bà Kim Anh nói: "Có trường hợp người dân chỉ vay mượn vài trăm ngàn đồng hay bao gạo những lúc thiếu ăn nhưng vẫn phải viết giấy bán đất, cầm cố đất đai. Theo thời gian, lãi chồng lãi không trả được thì họ bị mất đất hoặc viết giấy bán rẻ cho chủ nợ".

Do đó, khi tiếp nhận đơn yêu cầu nhờ bảo vệ quyền lợi ở tòa của bà Nết, bà Kim Anh (Phó giám đốc Trung tâm trợ giúp pháp lý tỉnh) quyết định sẽ đứng ra trợ giúp pháp lý cho bà.

* Khả năng thắng cả hai cấp

Tại các buổi hòa giải và ở phiên tòa xét xử sơ thẩm, bà Nết luôn khẳng định chuyện bà vay tiền, mượn gạo của ông T. nhiều lần. Bà thừa nhận có thỏa thuận miệng cho ông này canh tác trên 1,7 sào đất của bà để trừ dần nợ. Bà nói: "Đồng bào của mình không biết nói dối. Khi đói ăn, xin người ta cho thì lấy, còn mượn nợ phải biết trả đúng hẹn. Nếu sai lời sẽ bị núi rừng bắt tội, xấu mặt với cộng đồng và khi chết làm con ma nợ thì khổ lắm". Cho nên, bà Nết chỉ yêu cầu ông T. trả cho bà số tiền 34 triệu đồng (tương đương với giá trị hơn 2 sào đất), chứ không phải đòi lại quyền sản xuất trên mảnh đất đó. Bà Kim Anh cho biết thêm, nguồn gốc đất là của gia đình bà Nết, bà yêu cầu đòi lại diện tích đất cho ông T. mượn bằng tiền chứ không đòi lại đất là thể hiện sự thỏa thuận hợp tình, hợp đường lối xét xử. Trong khi đó, phía gia đình ông T. vẫn một mực khẳng định, trong 2 năm (1990 và 1994), vợ chồng ông có sang nhượng của vợ chồng bà Nết gần 2 sào đất. Khi sang nhượng, đôi bên có viết giấy tay, vợ chồng bà Nết có đánh dấu cộng (vì không biết chữ) vào giấy sang nhượng. Ngoài ra, 1 trong 2 tờ giấy sang nhượng này còn được chồng bà Nết lăn dấu tay. Hơn 16 năm qua, vợ chồng ông đã trồng tiêu, điều, cho con cái xây dựng nhà ở. Việc gia đình bà Nết được cơ quan chức năng cấp quyền sử dụng 2,7 sào đất vào năm 2005, tòa cần xem xét lại tính hợp pháp của giấy chủ quyền này.

Bà Nguyễn Thị Kim Anh tại buổi tuyên truyền pháp luật cho học sinh.

Nhưng bản án của Tòa án cấp sơ thẩm chấp nhận yêu cầu của bà Nết. Theo nhận định của tòa, việc cho mượn hay chuyển nhượng đất giữa đôi bên đều không có giấy tờ hợp pháp. Còn việc bà Nết yêu cầu ông T. trả lại đất theo đơn khởi kiện về việc "tranh chấp quyền sử dụng đất" được tòa chấp nhận. Phía gia đình ông T. được tiếp tục sử dụng phần đất này và liên hệ với cơ quan có thẩm quyền để đăng ký quyền sử dụng đất theo quy định. Đồng thời, ông T. phải trả cho bà Nết số tiền 34 triệu đồng (tương đương giá trị diện tích 2 sào) và phải chịu toàn bộ án phí dân sự, chi phí đo đạc trên 2,6 triệu đồng.

Sau bao năm đeo đuổi vụ kiện đòi đất, bà Nết tạm hài lòng với phán quyết của tòa sơ thẩm (dù ông T. có kháng cáo) và tin tưởng vào phán quyết của cấp phúc thẩm sắp tới (dự kiến vào tháng 12-2010). Bà Nết tâm sự với trợ giúp viên pháp luật của mình: "Quan tòa xử như vậy là hiểu và tin cái bụng thật thà của tôi. Người Stiêng chúng tôi không quen nói dối và luôn biết ơn người giúp đỡ mình, khi đói không bao giờ lừa dối ai để lấy tiền, lấy gạo ăn".

Bà Anh cho biết, mọi vấn đề từ tư vấn đến tìm kiếm chứng cứ để tiến hành khởi kiện đòi đất của bà Nết đều do luật sư - trợ giúp viên của Trung tâm trợ giúp pháp lý tỉnh và chi nhánh tại huyện Xuân Lộc cất công tìm kiếm, trích lục. Tuy chưa có kết quả xét xử phúc thẩm, nhưng bà và bà Nết vẫn có cơ sở tin tưởng tiếp tục thắng lợi tại cấp phúc thẩm. Nếu cấp phúc thẩm giữ nguyên án sơ thẩm thì trung tâm sẽ tiếp tục trợ giúp pháp lý cho bà giai đoạn thi hành án dân sự, để bà nhanh chóng có được số tiền chữa bệnh. Bởi, hiện nay bà Nết đang bệnh nặng nhưng không có tiền chữa trị và phải sống dựa vào người em ruột ở tỉnh Bình Phước.

Đoàn Phú