Nữ nhà văn gốc Việt Isabelle Müller: Từ ký ức của mẹ đến hành trình trở về Việt Nam

Sinh năm 1964 tại Tours, Pháp, nữ nhà văn ISABELLE MÜLLER có mẹ là người Việt Nam - bà Đậu Thị Cúc, thường gọi là Loan. Tuổi thơ của Isabelle Müller gắn với những câu chuyện mẹ kể về quê hương và những năm tháng đã qua. Nhưng phải mất nhiều thập niên, nữ nhà văn này mới trở về Việt Nam và có thể đưa cuộc đời mẹ lên trang sách.

Trong cuộc trò chuyện với độc giả tại talkshow "Việt Nam qua góc nhìn của hai nền văn hóa" do Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với khách sạn Grand Saigon tổ chức mới đây, bà Isabelle Müller giới thiệu những bức ảnh ghi lại cảnh sắc, con người và đời sống Việt Nam. Đó không chỉ là hành trình khám phá quê hương của mẹ mà còn hé lộ nguồn cảm hứng đã theo bà suốt nhiều năm: ký ức gia đình, sức mạnh của giáo dục và mong muốn mở thêm cơ hội cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn.

Viết để hiểu mẹ, hiểu chính mình

Nhà văn Isabelle Müller.

Năm 15-16 tuổi, Isabelle Müller từng thử viết câu chuyện về mẹ. Bà nhận ra mình còn quá trẻ để hiểu hết những trải nghiệm của mẹ. Khi đã lập gia đình và có con, bà tiếp tục thử sức nhưng vẫn chưa tìm được cách kể phù hợp.

Sau khi mẹ qua đời, Isabelle bắt đầu thu thập ảnh cũ, ghi chép những câu chuyện còn nhớ và tìm đến những người từng biết mẹ. Bà muốn kiểm chứng, bổ sung những ký ức được truyền lại trong gia đình bằng lời kể của những người đã sống cùng thời.

Các nhà báo Việt Nam giúp bà kết nối với người thân và tìm lại những địa danh gắn với quá khứ của mẹ. Một cuộc gặp năm 2018 khiến bà đặc biệt xúc động. Khi ấy, Isabelle gặp một cụ bà 84 tuổi từng sống cùng làng với mẹ của bà thuở nhỏ. Cụ vẫn nhớ ông ngoại của Isabelle là người thợ săn giỏi, thường chia sẻ những con chim săn được với dân làng.

Với Isabelle, lời kể ấy là một mảnh ghép quan trọng. Những điều mẹ từng kể không chỉ còn trong ký ức của người con mà vẫn được người khác lưu giữ. Từ các cuộc gặp, những tấm ảnh và câu chuyện được góp nhặt qua nhiều năm, bà dần có thêm chất liệu để viết về cuộc đời “Loan”.

Cuốn Loan - Từ cuộc đời một con chim phượng hoàng là kết quả của hành trình đó. Câu chuyện về người mẹ Việt Nam hiện lên qua những năm tháng thiếu thốn, thiệt thòi, đặc biệt là việc không có cơ hội đến trường như mong muốn. Loan đã tự học đọc, học viết và tìm cách vượt qua khó khăn để nuôi dạy các con.

Cuốn sách Loan - Từ cuộc đời một con chim phượng hoàng của tác giả Isabelle Müller.

Viết về mẹ, Isabelle không chỉ muốn lưu giữ một câu chuyện gia đình. Bà muốn độc giả hiểu hơn về một người phụ nữ đã phải tự tìm con đường cho mình trong hoàn cảnh nhiều giới hạn. Cuộc đời Loan cũng trở thành điểm khởi đầu để Isabelle nhìn lại bản thân, nguồn cội và những giá trị được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cuốn sách này đoạt giải ba Giải thưởng toàn quốc về thông tin đối ngoại lần thứ X-2024.

Tiếp nối câu chuyện ấy, cuốn Con gái của chim phượng hoàng - Hy vọng là con đường của tôi kể về hành trình của chính Isabelle. Nếu cuốn sách đầu tiên hướng về người mẹ, tác phẩm này mở ra những suy ngẫm của người con về quá trình trưởng thành, bản sắc và mối liên hệ với Việt Nam.

Hai cuốn sách cho thấy việc viết đối với Isabelle không phải là quyết định nhất thời. Khi được hỏi phải mất bao lâu để hoàn thành một cuốn sách và có nhận được sự giúp đỡ từ gia đình, bạn bè hay không?, Isabelle Müller nhắc lại những năm tháng lắng nghe mẹ, nhiều lần thử viết rồi dừng lại, cùng quá trình tìm kiếm tư liệu sau khi mẹ mất. Nữ nhà văn cần có thời gian và trải nghiệm để một câu chuyện thực sự tìm được hình hài trên trang giấy.

Những chuyến đi và trách nhiệm với trẻ em trên quê mẹ

Isabelle có hàng ngàn bức ảnh về Việt Nam. Điều khiến bà chú ý không chỉ là cảnh đẹp mà còn là công sức của con người phía sau cảnh quan ấy. Khi nói về ruộng bậc thang, bà nhắc đến lao động của nhiều thế hệ để tạo nên từng thửa ruộng trên sườn núi. Một khung cảnh đẹp, theo cách nhìn của bà, còn chứa đựng câu chuyện về đất đai, nước, lao động và cuộc sống của người dân.

Nhà văn Isabelle Müller và các học sinh vùng cao của Việt Nam.

Isabelle dành nhiều tình cảm cho các vùng núi phía Bắc. Bà thích gặp gỡ, trò chuyện với người dân và tìm hiểu đời sống địa phương hơn là chỉ ghé thăm những thành phố lớn hay điểm du lịch nổi tiếng. Trong ảnh và câu chuyện ấy có phụ nữ Dao, người Lô Lô, những món ăn địa phương, nghề thủ công truyền thống...

Bà cũng kể về tương nếp ở Đường Lâm, một sản phẩm quen thuộc nhưng gắn với câu chuyện về văn hóa và đời sống. Những chi tiết như vậy giúp cách Isabelle nhìn Việt Nam không dừng ở phong cảnh. Bà quan tâm đến cách người dân sinh sống, lao động, gìn giữ tập quán và truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau.

“Tôi không phải là người thực sự có thể tận hưởng cuộc sống ở những thành phố lớn. Tôi chỉ cảm thấy yêu thích các thành phố khi trở về sau những chuyến đi đến những vùng xa xôi" - Isabelle Müller chia sẻ.

Từ câu chuyện của mẹ đến những chuyến đi, sự quan tâm của Isabelle dần hướng nhiều hơn đến trẻ em và cơ hội học tập. Quỹ Loan Stiftung ra đời năm 2016 là một cách để Isabelle Müller biến mối quan tâm ấy thành hành động. Trong khoảng một thập niên qua, quỹ đã hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn tại nhiều địa phương miền núi phía Bắc thông qua học bổng và các hoạt động cải thiện điều kiện học tập. Isabelle dành tiền bản quyền sách để đóng góp cho quỹ.

Động lực ấy gắn chặt với cuộc đời Loan, người từng không có cơ hội đến trường như mong muốn. Isabelle Müller hiểu rằng thiếu cơ hội học tập có thể ảnh hưởng lâu dài đến lựa chọn và tương lai của một người. Điều bà mong muốn là những đứa trẻ hôm nay, nhất là các bé gái ở những nơi còn nhiều khó khăn, có thêm điều kiện tiếp tục học hành và theo đuổi ước mơ.

“Đó là lý do tôi thực sự muốn dành nhiều công sức và tâm huyết cho giáo dục. Bởi nếu tất cả mọi người đều được giáo dục đầy đủ, họ sẽ hiểu rõ hơn về sự phong phú, giàu có của đất nước và con người” - Isabelle Müller chia sẻ.

Với Isabelle Müller, hỗ trợ không chỉ là trao học bổng hay cung cấp vật chất. Điều quan trọng là hiểu trẻ có thực sự muốn tiếp tục đi học, những trở ngại nào đang cản bước các em và làm thế nào để việc học có thể được duy trì. Cách tiếp cận ấy cho thấy bà quan tâm đến kết quả lâu dài, chứ không chỉ dừng ở một lần giúp đỡ.

Trong hành trình đã qua của Isabelle Müller, Việt Nam hiện diện trong cuộc đời không chỉ như quê hương của mẹ. Đó còn là nơi nữ nhà văn có 2 dòng máu Việt - Pháp tìm lại những dấu vết gia đình, gặp gỡ những con người mới và tìm thấy chất liệu cho sáng tác. Mỗi chuyến đi mở thêm một góc nhìn; mỗi câu chuyện giúp bà hiểu rõ hơn những mối liên hệ giữa ký ức, văn hóa và đời sống hiện tại.

ISABELLE MÜLLER từng làm phiên dịch, biên dịch và hiện sống cùng gia đình tại Đức. Sáng tác của bà gồm các thể loại: hồi ký, tiểu thuyết và sách thiếu nhi. Bà có các tác phẩm gắn với câu chuyện gia đình và Việt Nam như: Loan - Từ cuộc đời một con chim phượng hoàng và Con gái của chim phượng hoàng - Hy vọng là con đường của tôi. Isabelle Müller đồng thời đóng góp tiền bản quyền sách cho Quỹ Loan Stiftung, hỗ trợ trẻ em có hoàn cảnh khó khăn tiếp tục học tập.

Từ trang sách về mẹ đến những hoạt động hỗ trợ trẻ em, Isabelle Müller đang nối câu chuyện riêng với những vấn đề rộng hơn của cộng đồng. Viết để giữ lại những điều có thể phai mờ theo thời gian, đồng thời dùng thành quả sáng tác để góp phần mở ra cơ hội cho thế hệ sau. Đó cũng là cách để hành trình trở về Việt Nam của Isabelle Müller tiếp tục, không chỉ bằng những chuyến đi mà còn bằng những việc làm cụ thể.

Vương Thế