Âm vang Phú Riềng Đỏ

Từ phong trào đấu tranh của công nhân cao su dưới ách áp bức của thực dân Pháp, Phú Riềng Đỏ đã trở thành dấu son trong lịch sử phong trào công nhân và cách mạng Việt Nam.

Gần một thế kỷ trôi qua, những giá trị lịch sử ấy vẫn được gìn giữ, tiếp nối trên vùng đất Thuận Lợi, thành phố Đồng Nai, biến Di tích Địa điểm thành lập Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng ở Phú Riềng (Phú Riềng Đỏ) trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống cho thế hệ hôm nay và mai sau.

Từ phong trào công nhân đến dấu son cách mạng

Ngược dòng thời gian về cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, thực dân Pháp đẩy mạnh khai thác thuộc địa, biến vùng đất Đông Nam Bộ thành các đồn điền cao su bạt ngàn. Trong đó, Đồn điền cao su Phú Riềng thuộc Công ty Michelin là một trong những đồn điền lớn, tập trung đông công nhân được tuyển mộ từ miền Bắc, miền Trung và người dân tộc thiểu số tại địa phương.

Cán bộ, công nhân viên ngành cao su dâng hương tại Di tích Địa điểm thành lập Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng ở Phú Riềng. Ảnh: Cẩm Nhung

Đầu năm 1927, đoàn công nhân đầu tiên gồm 150 người quê tỉnh Hà Nam (nay là tỉnh Ninh Bình) đặt chân đến Phú Riềng. Dưới sự quản lý hà khắc của chủ đồn điền và hệ thống cai - xu, người lao động phải làm việc từ 13-14 giờ mỗi ngày, chịu cảnh ăn uống thiếu thốn, tiền công rẻ mạt, thường xuyên bị đánh đập, cúp phạt. Nhiều người bị hành hạ đến chết, cuộc sống bị đẩy vào cảnh cùng cực. Sự áp bức đã làm nảy sinh tinh thần phản kháng trong đội ngũ công nhân. Tuy nhiên, những cuộc đấu tranh ban đầu còn mang tính tự phát, thiếu tổ chức và đường hướng rõ ràng nên phần lớn đều bị thất bại, bị đàn áp.

Năm 1928, đồng chí Nguyễn Xuân Cừ, hội viên Hội Việt Nam cách mạng thanh niên kỳ bộ Bắc Kỳ được phân công đến Đồn điền cao su Phú Riềng tuyên truyền tư tưởng cách mạng vô sản, xây dựng cơ sở trong công nhân. Từ quá trình giác ngộ, tổ chức và tập hợp lực lượng, phong trào đấu tranh tại đồn điền từng bước chuyển biến, tạo tiền đề cho sự ra đời của tổ chức cách mạng có vai trò lãnh đạo trực tiếp.

Ngày 20-10-1929, dưới sự lãnh đạo của Chi bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội tại đồn điền, hơn 2 ngàn công nhân tham gia đình công, đưa ra các yêu sách về tăng lương, chống đánh đập, cải thiện điều kiện ăn uống và bảo đảm quyền lợi cho nữ công nhân. Trước sự kiên trì đấu tranh của người lao động, chủ đồn điền buộc phải chấp nhận giải quyết các yêu sách. Đặc biệt, vào đêm 28, rạng sáng 29-10-1929, tại khu rừng suối đá Làng 3, Đồn điền cao su Phú Riềng, Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng ở Phú Riềng được thành lập với 6 đảng viên, do đồng chí Nguyễn Xuân Cừ làm Bí thư.

Ngày 3-2-1930, dưới lá cờ đấu tranh của Chi bộ Phú Riềng, 5 ngàn công nhân lao khổ đã đồng loạt đứng lên. Họ tiến hành bãi công, bao vây dinh cơ của chủ đồn điền; đòi quyền được sống, được làm người cho những thân phận bị áp bức đến tận cùng. Phong trào đấu tranh Phú Riềng Đỏ đã tạo tiếng vang lớn, tác động đến công nhân tại các đồn điền cao su khác như: Dầu Tiếng, Quản Lợi, Lộc Ninh, góp phần cổ vũ phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân và nhân dân lao động trên cả nước.

Theo Thạc sĩ Trần Quang Toại, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử thành phố Đồng Nai, sự kiện thành lập Chi bộ Đông Dương Cộng sản Đảng ở Phú Riềng và phong trào đấu tranh năm 1930 là minh chứng cho sức mạnh của tinh thần đoàn kết, ý chí đấu tranh và vai trò tổ chức, lãnh đạo cách mạng trong công nhân. Những giá trị ấy còn nhanh chóng lan tỏa, tác động mạnh mẽ đến đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng đất này, giúp công nhân và đồng bào dân tộc trở nên gắn kết, ý thức tinh thần dân tộc, một lòng kiên trì với cuộc đấu tranh, cùng nhân dân cả nước chuẩn bị từng bước cho Cách mạng tháng Tám năm 1945 thắng lợi.

Đánh thức giá trị Di tích Phú Riềng Đỏ

Phú Riềng Đỏ được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia từ năm 1999, hiện do UBND xã Thuận Lợi quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị.

Trải qua thời gian, chịu tác động của điều kiện tự nhiên, một số hạng mục tại Di tích Phú Riềng Đỏ đã xuống cấp. Trên cơ sở đề xuất của UBND xã Thuận Lợi, ngày 1-6-2026, UBND thành phố đã ban hành Công văn số 1907/UBND-KGVX giao địa phương lập quy hoạch cụm di tích gồm: Phú Riềng Đỏ; Di tích Két nước - Địa điểm Mỹ - ngụy sát hại đồng bào Làng 2 Đồn điền cao su Thuận Lợi năm 1965 và Di tích Nhà Chủ Nhất; đồng thời thực hiện việc bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích theo phân cấp quản lý di tích.

Từ ngày 23 đến 28-10, Tuần lễ Phú Riềng Đỏ năm 2026 được tổ chức tại xã Thuận Lợi với nhiều hoạt động như: trưng bày 100 ảnh lịch sử và thành tựu địa phương, chương trình nghệ thuật đặc biệt Âm vang Phú Riềng Đỏ, liên hoan nghệ thuật quần chúng và giao lưu, trải nghiệm văn hóa truyền thống.

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tham mưu, trình UBND thành phố đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thẩm định nhiệm vụ lập quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi cụm di tích Phú Riềng Đỏ và các di tích liên quan trên địa bàn xã Thuận Lợi đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050. Định hướng đặt ra là bảo đảm gìn giữ các giá trị lịch sử, văn hóa và yếu tố gốc của di tích; chỉ phục hồi những yếu tố đã mất khi có đủ cơ sở khoa học, kết hợp ứng dụng công nghệ số vào trưng bày, thuyết minh tự động và lưu trữ tư liệu. Điều này không chỉ giúp bảo vệ vẹn nguyên các giá trị mà còn thổi hồn vào di sản, giúp thế hệ trẻ dễ dàng tiếp cận lịch sử bằng những trải nghiệm sống động nhất.

Cẩm Thành