Ðặc sắc nhà dài truyền thống của người S’tiêng

Đồng Nai hiện có nhiều thành phần dân tộc cùng sinh sống. Trong đó, đồng bào dân tộc S’tiêng là một trong những dân tộc bản địa sinh sống lâu đời nhất. Người S’tiêng có nhiều đặc trưng văn hóa độc đáo thu hút sự quan tâm tìm hiểu của những người yêu thích khám phá, các chuyên gia, nhà nghiên cứu văn hóa. Trong đó, nhà dài truyền thống của người S’tiêng là một đặc trưng khác biệt làm nên sự phong phú, đa dạng trong đời sống văn hóa các tộc người ở Đồng Nai.

Căn nhà dài truyền thống của người S’tiêng tại Khu Bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo, xã Bom Bo, thành phố Đồng Nai.

Không gian sinh hoạt chung của nhiều thế hệ

Nằm ngay trung tâm khu dân cư thuộc thôn Đức Lợi, xã Bù Đăng, thành phố Đồng Nai, ngôi nhà dài truyền thống của già làng Điểu Đố từ lâu đã trở thành điểm đến tham quan, tìm hiểu đặc trưng văn hóa, đời sống đồng bào dân tộc S’tiêng của du khách thập phương khi đến với Bù Đăng. Đây cũng là nhà dài truyền thống duy nhất của đồng bào S’tiêng ở khu vực phía Bắc thành phố Đồng Nai còn lại đến ngày nay.

Già làng Điểu Đố cho biết: Không biết ngôi nhà có từ bao giờ, chỉ biết rằng khi ông sinh ra đã ở trong ngôi nhà này. Thế hệ này tiếp nối thế hệ khác rồi căn nhà cứ thế nối dài ra. Đến nay, dù đã hơn 100 tuổi, cái tuổi xưa nay hiếm và ngôi nhà cũng đã nhuốm màu thời gian, nhưng tình yêu của ông đối với ngôi nhà vẫn vẹn nguyên như trước.

Hơn 100 tuổi, già làng Điểu Đố vẫn nhớ như in từng chi tiết, vật dụng trong ngôi nhà từ các thế hệ ông bà, cha mẹ để lại. Già làng Điểu Đố trân trọng từng kỷ vật trong ngôi nhà như một phần máu thịt của chính mình. Với già làng Điểu Đố, ngôi nhà còn là biểu tượng của cha truyền con nối, của truyền thống, hạnh phúc gia đình và là hồn cốt của dân tộc mình. 

Già làng Điểu Đố cho hay: Từ thế hệ ông bà, cha mẹ đã răn dạy rằng đây là ngôi nhà tiếp nối từ nhiều thế hệ, các con cháu sau này không được phá bỏ, phải gìn giữ lấy ngôi nhà vì nó là đặc trưng văn hóa của dân tộc mình. Từ đó nuôi dạy con cháu biết yêu thương, đùm bọc lẫn nhau như chính lối sinh hoạt, tập quán của đồng bào mình trong ngôi nhà này.

Khác với nhà dài truyền thống của người Ê-đê ở các tỉnh Tây Nguyên thiết kế trên sàn cao, nhà dài truyền thống của người S’tiêng đa số thiết kế sát mặt đất. Ở một số vùng thấp, để ngừa ẩm ướt và tránh thú dữ, đồng bào S’tiêng thiết kế nhà cao hơn mặt đất từ 0,5-1m. Ngày xưa, nhà được làm bằng gỗ, phên tre, mái lá, do chính những chàng trai, cô gái, người thân trong gia đình dựng nên; từ những nguyên, vật liệu được lấy trong tự nhiên trong quá trình đi rừng, làm rẫy.

Theo già làng Điểu Đố, cửa nhà dài không chỉ là nơi ra vào mà còn là nơi đón gió, đón nắng, đón các vị thần linh và tùy theo hướng gió từng mùa thì mở cửa cho phù hợp. Đặc biệt, các thế hệ trong gia đình người S’tiêng thường tiếp nối nhau qua mỗi gian nhà. Cũng bởi vậy, ngôi nhà cứ thế dài ra theo năm tháng và sự tăng lên của các thành viên trong gia đình.

Gìn giữ và phát huy

Đồng bào S’tiêng xưa không có chữ viết, mọi đặc trưng văn hóa, tập tục đều được truyền miệng hoặc thông qua từng vật dụng trong đời sống hàng ngày để lưu truyền và nhận biết. Cũng bởi vậy, nhà dài là nơi chứa đựng rất nhiều câu chuyện truyền miệng của người S’tiêng qua các thế hệ. Trên mái nhà, người S’tiêng thường giắt sừng trâu, các loại dụng cụ săn bắt, lao động, sinh hoạt như: xà gạc, cung nỏ, gùi, dao… Với người S’tiêng, sừng trâu là một tín vật khẳng định vị thế của gia chủ trong cộng đồng và ở góc độ tâm linh, họ quan niệm lưu giữ sừng trâu còn là để giúp gia chủ chăn nuôi thuận lợi hơn.

Nhà dài là một nét đặc trưng văn hóa đặc sắc của người S’tiêng. Từ nhà dài ta có thể nhận thức được nhiều tập quán, nét sinh hoạt độc đáo, riêng có của người S’tiêng. Nhà dài còn là biểu hiện của sức mạnh vật chất, những gia đình nhỏ không thể sở hữu được, một biểu tượng của sự giàu có, biểu tượng của sức mạnh cộng đồng, dòng tộc.

Ông ÐIỂU ÐIỀU, Trưởng ban Dân tộc HÐND thành phố Ðồng Nai

Cùng với tố, ché, xà lung, cồng chiêng và các loại nhạc cụ là những thứ không thể thiếu trong mỗi căn nhà dài truyền thống của người S’tiêng. Nhìn vào số lượng tố, ché, xà lung có trong căn nhà, người ta có thể đoán được mức độ giàu có của gia chủ.

Già làng Điểu Đố chia sẻ: Ngôi nhà là nơi sinh hoạt chung của tất cả thành viên, các thế hệ trong gia đình từ ăn uống, nghỉ ngơi, tiếp đãi khách, dự trữ lương thực cho đến trưng bày, lưu giữ các kỷ vật quý của gia đình. Đặc biệt, ở chính giữa ngôi nhà, bếp lửa luôn hiện diện và không bao giờ tắt. Với người S’tiêng, bếp lửa không đơn thuần là để nấu nướng thức ăn mà còn là nơi để các thành viên trong gia đình tập trung trò chuyện sau một ngày lao động vất vả. Bên bếp lửa hồng, cùng với tố rượu cần, người S’tiêng hát kể cho nhau nghe những câu chuyện của cuộc sống. Lửa còn là vũ khí, là sức mạnh, niềm tin để người S’tiêng chiến thắng thú dữ, bảo vệ bình an cuộc sống.

Để bảo tồn những nét văn hóa đặc trưng của đồng bào S’tiêng, năm 2015, tỉnh Bình Phước trước đây (nay thuộc thành phố Đồng Nai) đã đầu tư xây dựng Khu Bảo tồn văn hóa dân tộc S’tiêng sóc Bom Bo (ở xã Bom Bo, thành phố Đồng Nai). Tại đây, nhà dài truyền thống và nhiều nét văn hóa đặc trưng, độc đáo của đồng bào dân tộc S’tiêng đã được phục dựng, bảo tồn và gìn giữ phục vụ khách tham quan.

Ngày nay, dưới sự tác động của quá trình đô thị hóa và sự thay đổi trong tập quán sinh hoạt, những ngôi nhà dài truyền thống của người S’tiêng dần bị thay thế bởi những căn nhà xây kiên cố. Tuy nhiên, với những giá trị đặc trưng riêng có, nhà dài truyền thống của người S’tiêng mãi là chứng nhân lịch sử, một biểu tượng kiến trúc độc đáo mang đậm tính nhân văn và tinh thần cộng đồng sâu sắc. Đó là báu vật của dân tộc cần được trân trọng, gìn giữ và phát huy cho các thế hệ mai sau.

Minh Hà