Ðộc đáo công trình kiến trúc cổ thời Pháp tại Đồng Nai

Trên vùng đất biên viễn xã Lộc Tấn, huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước trước đây (nay là xã Lộc Tấn, thành phố Đồng Nai), nơi từng được mệnh danh là “thủ phủ" cao su một thời, có một công trình kiến trúc cách nay gần 1 thế kỷ, mang trong mình một phần lịch sử của vùng đất đỏ miền Đông Nam Bộ. Đó chính là Di tích kiến trúc cổ thời Pháp - Bệnh viện Lộc Ninh (hay còn gọi là Hopital de Loc Ninh, Bệnh viện Cin gen, Nhà thương làng 5, Bệnh viện Lộc Tấn).

Công trình không chỉ là đại diện tiêu biểu cho xu hướng kiến trúc Đông Dương đầu thế kỷ XX mà còn là chứng nhân cho dòng chảy lịch sử kiêu hùng của địa phương.

Tọa lạc nơi vùng cao su

Theo tư liệu lịch sử, những năm đầu thế kỷ XX, khi thực dân Pháp đẩy mạnh cuộc khai thác thuộc địa lần thứ 2, vùng đất đỏ Lộc Ninh nhanh chóng lọt vào tầm ngắm của các tập đoàn tư bản Pháp nhờ thổ nhưỡng lý tưởng để trồng cây cao su. Năm 1911, Công ty cao su Viễn Đông Pháp (CEXO) chính thức thành lập các đồn điền tại đây.

Công trình được thiết kế với mái bê tông uốn lượn như những gợn sóng tạo điểm nhấn đặc biệt của kiến trúc cổ thời Pháp.

Song song với việc bóc lột sức lao động, để duy trì nguồn nhân lực (phu cao su) và phục vụ cho bộ máy cai trị, các chủ đồn điền Pháp đã xây dựng một hệ thống hạ tầng đồng bộ từ sở rẫy, nhà hành chính cho đến cơ sở y tế… Trong đó có Bệnh viện Lộc Ninh.

Năm 1936, thực dân Pháp cho xây dựng Hopital de Loc Ninh với mục đích khám, chữa bệnh cho chủ đồn điền, tay sai, phu cao su và một số nhân dân trong các đồn điền cao su do Pháp quản lý. Năm 1939, bệnh viện được hoàn thành và chính thức đi vào hoạt động. Năm 1972, Lộc Ninh hoàn toàn giải phóng, Hopital de Loc Ninh được chính quyền cách mạng tiếp quản, sử dụng và đổi tên thành Bệnh viện Lộc Ninh.

Bà Vũ Thị Xuân Lan (70 tuổi), Chi hội trưởng Chi hội Chữ thập đỏ ấp 5A, xã Lộc Tấn, người sinh ra và lớn lên, chứng kiến tất cả những thăng trầm của Bệnh viện Lộc Ninh cho biết: Ba tôi là dân công tra, làm ở đồn điền cao su Lộc Ninh thời Pháp thuộc. Tôi sinh ra ở bệnh viện này và chứng kiến rất nhiều hoạt động ở bệnh viện. Trong những năm chiến tranh biên giới Tây Nam (1977-1979), bệnh viện là nơi cứu chữa cho thương binh, bệnh binh và kiều bào từ Campuchia về. Từ năm 1979-2008, Bệnh viện Lộc Ninh là điểm khám, chữa bệnh cho nhân dân huyện Lộc Ninh trước đây. Đến tháng 9-2008, Bệnh viện Lộc Ninh được đầu tư xây mới, còn bệnh viện cũ theo kiến trúc thời Pháp được giữ làm di tích cho đến nay.

Kiến trúc độc đáo

Công trình có lối kiến trúc khá độc đáo, nếu không có dòng chữ “Bệnh viện Lộc Ninh” trước mặt tiền, ít ai nghĩ rằng đây là một bệnh viện. Công trình nằm cạnh quốc lộ 13, cách Cửa khẩu quốc tế Hoa Lư hơn 10km gồm 14 căn nhà, được xây dựng trên tổng diện tích 4,2ha. Giữa các tòa nhà, phòng khám có đường dẫn kết nối được đổ mái vòm bê tông kiên cố. Đến nay, nhiều dấu tích về chuyên môn của một số phòng y tế vẫn còn hiện hữu.

Giữa các khu nhà làm việc của Bệnh viện Lộc Ninh (tại xã Lộc Tấn) đều được thiết kế đường kết nối với mái bê tông kiên cố.

Điểm nhấn ấn tượng của công trình là hệ thống mái nhà. Bệnh viện không sử dụng mái ngói lợp dốc theo kiểu truyền thống của Việt Nam hay mái ngói đen kiểu cổ điển Pháp, công trình được lợp bằng mái vòm bê tông cốt thép uốn cong, nối dài như những gợn sóng.

Ông Quách Văn Lệ, Trưởng ấp 5A, xã Lộc Tấn, người trông coi di tích cho biết: Thiết kế mái vòm cong không chỉ có giá trị thẩm mỹ mà còn tạo ra một khoảng lưu thông khí trên trần nhà, giúp giảm bức xạ nhiệt và giữ cho nhà luôn mát mẻ vào mùa hè, đủ ánh sáng, chống ồn vào mùa mưa, mùa đông.

Một điểm độc đáo khác của công trình là phần bê tông cốt thép đổ mái hoặc làm các cột nhà đều được đúc bằng sỏi trắng kết hợp với nhựa vôi, chứ không phải bằng xi măng với đá như hiện nay chúng ta vẫn làm. Chính điều này đã tạo nên độ bền cho công trình. Đến nay, công trình đã gần 100 năm tuổi nhưng hệ thống mái vòm bê tông vẫn vững chãi, kiên cố, sừng sững cùng thời gian.

Chứng nhân lịch sử

Nếu như những nét kiến trúc độc đáo làm nên sự khác lạ, ấn tượng của công trình thì những sự kiện diễn ra tại đây chính là “linh hồn” biến công trình thành di tích lịch sử vô giá - một chứng nhân cho nỗi đau và tinh thần đấu tranh của giai cấp công nhân cao su Việt Nam thời Pháp thuộc.

Người xưa có câu “Cao su đi dễ, khó về/ Khi đi trai tráng, khi về bủng beo” đã tái hiện phần nào mức độ khắc nghiệt của đời sống công nhân trong các đồn điền cao su của tư bản Pháp. Nhưng cũng chính từ nỗi đau đó, tinh thần yêu nước đã được “thắp” lên. Bệnh viện trở thành nơi các phong trào đấu tranh của công nhân cao su tìm cách móc nối, xây dựng cơ sở cách mạng bí mật, biến một cơ sở y tế của thực dân thành một "trận địa lòng dân".

Trong giai đoạn kháng chiến chống Mỹ, đặc biệt là sau khi Lộc Ninh được giải phóng vào ngày 7-4-1972 (trở thành thủ phủ của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam), Bệnh viện Lộc Ninh đã thay đổi công năng. Nơi đây trở thành bệnh viện vùng giải phóng, tiếp nhận và điều trị cho hàng vạn thương, bệnh binh từ các mặt trận miền Đông Nam Bộ đổ về. Sự tồn tại của bệnh viện đã góp phần bảo toàn lực lượng quan trọng cho chiến dịch giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước năm 1975.

Bệnh viện Lộc Ninh - Di tích kiến trúc cổ thời Pháp có giá trị lịch sử, văn hóa, giáo dục to lớn. UBND xã đang phối hợp với đơn vị tư vấn xây dựng đề án trùng tu, tôn tạo trên tinh thần giữ nguyên những nét đặc trưng của công trình. Đồng thời chúng tôi triển khai lan tỏa giá trị lịch sử của di tích, xây dựng thành điểm đến du lịch về nguồn trên địa bàn.

Ông NGUYỄN SĨ QUÂN, Phó Chủ tịch UBND xã Lộc Tấn

Với những giá trị về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật đặc biệt, ngày 29-5-2012, UBND tỉnh Bình Phước ban hành Quyết định số 1070/QĐ-UBND công nhận Bệnh viện Lộc Ninh (công trình kiến trúc thời Pháp thuộc) là di tích lịch sử - kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh. Công trình trở thành biểu tượng nhắc nhớ về một giai đoạn lịch sử đặc trưng của vùng đất đỏ miền Đông Nam Bộ, một điểm đến không thể thiếu trong tổng thể các di tích lịch sử, về nguồn trên vùng đất cách mạng Lộc Ninh anh hùng.

Minh Hà