Nhà sưu tầm gốm xưa Huỳnh Minh Thanh: Giữ gìn ký ức văn hóa về gốm xưa

Với hơn 3 ngàn sản phẩm, hiện vật về gốm cổ Nam Bộ gồm các dòng gốm: Cây Mai, Biên Hòa và Lái Thiêu, ông Huỳnh Minh Thanh, Chủ nhiệm Câu lạc bộ gốm sứ - chậu xưa Lái Thiêu (Hội Sinh vật cảnh Thành phố Hồ Chí Minh) đã dành hàng chục năm để đi sưu tầm, bảo tồn các dòng gốm cổ.

Trò chuyện cùng phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Đồng Nai, nhà sưu tầm HUỲNH MINH THANH chia sẻ mỗi hiện vật tìm được không chỉ là món đồ gốm vô tri mà còn là một câu chuyện về lịch sử, về đôi bàn tay khéo léo của những nghệ nhân xưa. Tâm niệm của ông là lưu giữ những gì còn lại của tinh hoa văn hóa dân tộc để nhắc nhở thế hệ sau không quên những nét đẹp của nguồn cội.

Nhà sưu tầm Huỳnh Minh Thanh bên một sản phẩm ấm gốm xưa có niên đại trăm năm.

25 năm đam mê sưu tầm gốm cổ

* Ông đến với niềm đam mê sưu tầm gốm cổ của vùng Nam Bộ ra sao?

- Cũng đã ngót 25 năm tôi theo đuổi niềm đam mê sưu tầm những sản phẩm gốm cổ. Tôi lớn lên ở chợ Lái Thiêu, nơi làm gốm nổi tiếng của khu vực. Ngày xưa, gia đình tôi cũng làm nghề gốm. Tôi gắn bó với những sản phẩm còn để lại của ông bà rồi dần dần cảm thấy nếu không lưu giữ, những tác phẩm xưa sẽ biến mất. Thế nên hàng chục năm qua, tôi lặn lội khắp các tỉnh, thành để “cứu” những món đồ gốm đang dần bị mai một.

Trong số các hiện vật, có món giá vài chục triệu đồng, có món vài trăm triệu đồng, thậm chí được trả giá tiền tỷ. Nhiều hiện vật đã trăm năm tuổi. Nhưng với tôi, sưu tập gốm cổ phải là thú chơi văn hóa và những người cùng hệ chơi với mình là họ đã rất am hiểu về giá trị văn hóa - lịch sử của sản phẩm, của vùng đất nơi gốm được sinh ra.

* Một cách khái quát, gốm Nam Bộ xưa được hiểu như thế nào, thưa ông? 

- Gốm Nam Bộ được hình thành và phát triển từ những năm đầu thế kỷ XX. Trong đó, những dòng nổi bật hơn cả là: gốm Cây Mai (Sài Gòn, Gia Định), gốm Biên Hòa (Đồng Nai), gốm Lái Thiêu (Bình Dương) hay gốm Vĩnh Long. Gốm Nam Bộ đẹp giản dị, đậm chất dân gian, là tâm tư nguyện vọng, trí tuệ, công sức của ông cha ta trong lao động và sáng tạo nghệ thuật…

Những thương hiệu này do các lò gốm sản xuất, đa dạng về chủng loại, kích thước, cách trang trí mang tính mỹ thuật cao, màu men nguyên thủy, hoa văn trang trí đa dạng, gần gũi với sinh hoạt đời sống cộng đồng. Sản phẩm gốm được khắp Nam Kỳ lục tỉnh xưa và cả thị trường nước ngoài ưa chuộng.

Và mỗi dòng gốm có những đặc điểm riêng. Nếu như gốm Cây Mai dùng trong kiến trúc rất ấn tượng thì gốm Lái Thiêu lại mang vẻ đẹp bình dị, thanh thoát từ màu men tới nét vẽ trên những tác phẩm bình hoa, gối, vật dùng. Trong khi đó, gốm Biên Hòa được giới thiệu qua vẻ đẹp hoa văn trang trí từ phương pháp vẽ nét chìm hoặc trổ thủng, tô men trên bình, lọ hoa. Với việc hình thành Trường Mỹ nghệ Biên Hòa, dòng gốm Biên Hòa kế thừa và phát triển từ gốm truyền thống bản địa kết hợp với kỹ thuật, mỹ cảm phương Tây.

* Sưu tầm gốm, đặc biệt là gốm cổ là một thú chơi nhưng với ông, đằng sau đó ắt hẳn có điều gì đó sâu sắc hơn?

- Mỗi dòng gốm Việt đều có dấu ấn riêng của mỗi thời kỳ. Sưu tập gốm Việt, ta lại hiểu thêm nhiều về văn hóa, lịch sử, mỹ thuật nước nhà qua từng giai đoạn phát triển… Yêu gốm không phải là ôm trong mình mà cần phải được nhân rộng, truyền lửa cho những người khác để tiếp tục giữ gìn nét đẹp của gốm Nam Bộ.

Việc sưu tầm không chỉ là sở hữu những món đồ có giá trị kinh tế cao mà là trách nhiệm bảo tồn một dòng di sản đã không còn sản xuất, kết nối quá khứ với hiện tại thông qua các buổi triển lãm di sản văn hóa. Đó là tinh hoa, là văn hóa của ông cha ta để lại, cần được sưu tập đầy đủ, tạo điều kiện cho mọi người dân thưởng lãm, khơi dậy niềm tự hào dân tộc.

Gốm như một mạch ngầm trong dòng chảy văn hóa, kết nối xưa và nay. Gốm đã bước ra từ cuộc sống dung dị hàng ngày để trở thành những tác phẩm nghệ thuật làm say lòng biết bao thế hệ. Mỗi dòng gốm mang câu chuyện riêng, phản ánh hành trình sáng tạo, thích nghi và lưu giữ tinh hoa của người thợ gốm nơi đây. Trong thời đại mới, khi văn hóa bản địa ngày càng được trân trọng, những dòng gốm này không chỉ là sản phẩm vật chất mà còn là chứng nhân cho một bề dày văn hóa sống động và giàu cảm hứng của vùng đất phương Nam.

Nhắc nhớ về nét đẹp văn hóa và tinh hoa nguồn cội

* Đam mê là có, nhưng chỉ đam mê thôi có lẽ chưa đủ để theo đuổi, thưa ông?

- Sưu tầm là ưa thích của tôi nhưng việc sưu tầm không đơn giản là có tiền là mua được. Có món phải dò hỏi cả năm mới lần ra manh mối. Có lần đi đám giỗ, nhìn thấy chiếc bình gốm đẹp, ngỏ ý mua nhiều lần mới được chủ nhà gật đầu. Đi mua trực tiếp từ nhà dân rất vất vả, phải hiểu người ta, hiểu món đồ. Không phải ai cũng theo nổi cách này.

Một góc khu trưng bày sản phẩm gốm cổ.

Đơn cử, để có bộ sưu tập ấm tích phong phú với hàng trăm chiếc đủ kiểu dáng, tôi phải mất hơn 10 năm. Nhìn qua tưởng giống nhau, nhưng mỗi chiếc ấm lại khác ở độ dày, men, hoa văn, tay cầm hay vòi rót. Những chi tiết nhỏ đó tạo nên giá trị riêng cho từng hiện vật gốm sứ mà ông bà xưa để lại.

Gom nhặt từng chút, từng chút một. Khi bạn chỉ có một vài sản phẩm riêng lẻ có lẽ nó ít giá trị, nhưng lúc có đầy đủ bộ sưu tập thì đó là cả một giá trị lớn, liên thành. Lúc đó mình cảm thấy rất hạnh phúc.

* Như ông nói, chơi gốm, sưu tầm gốm cổ là một hoạt động văn hóa, vậy thời gian qua, ông đã kết nối các hoạt động này ra sao thông qua câu lạc bộ của mình?

- Muốn đi bền vững, lâu dài thì ắt hẳn không đi một mình được. Do đó, câu lạc bộ gốm cổ chậu xưa của chúng tôi tập hợp những người có cùng niềm đam mê sưu tầm cổ vật, lưu giữ những nét đẹp của ông cha. Thông qua các hoạt động của câu lạc bộ sẽ tạo ra một sân chơi ý nghĩa cho những người cùng đam mê.

“Dù xã hội có đổi thay thì gốm xưa Nam Bộ vẫn có giá trị riêng của nó, là hơi thở của vùng đất phương Nam hào sảng và đầy sáng tạo. Những vật phẩm ấy nhắc nhở chúng ta về một thời kỳ giao thoa văn hóa rực rỡ, nơi đôi bàn tay của người nghệ nhân để lại những tinh hoa của mình qua gốm”.

Nhà sưu tầm HUỲNH MINH THANH

Bên cạnh đó, chúng tôi còn làm nhiệm vụ khi được địa phương, ngành văn hóa giao tổ chức các chương trình trưng bày, triển lãm sản phẩm gốm Nam Bộ hay các cuộc tọa đàm học thuật. Những buổi triển lãm không chỉ là nơi giao lưu của các nhà sưu tầm mà còn là không gian giáo dục văn hóa trực quan sinh động. Sự quan tâm phần nào của giới trẻ về gốm nói chung, các sản phẩm gốm cổ nói riêng cho thấy dòng chảy văn hóa vẫn đang được tiếp nối.

Điều đáng quan tâm là những năm gần đây, Nhà nước đã và đang có các chính sách để hạn chế nạn “chảy máu” cổ vật ra nước ngoài. Đó là một sự khích lệ, ủng hộ to lớn đối với chúng tôi cũng như những người đam mê sưu tầm cổ vật và lưu giữ những giá trị văn hóa một thời đã qua của đất nước.

* Trân trọng cảm ơn ông!

Vương Thế (thực hiện)