Kiến tạo trung tâm hành chính mới Đồng Nai: Tôn vinh di sản công nghiệp thành điểm đến văn hóa và phát triển bền vững

Đồng Nai đang chuyển đổi công năng Khu công nghiệp (KCN) Biên Hòa 1 cũ để trở thành khu trung tâm hành chính mới của thành phố trong tương lai. Trong nhiều ý tưởng thì “Biên Hòa Đông Phố” do liên danh Công ty CP Tư vấn quốc tế ENCITY và PT Studio Rancang Urban Selaras (URBAN+) được đánh giá cao và đạt giải nhất ý tưởng chuyển đổi công năng khu công nghiệp lâu đời nhất Việt Nam do Đồng Nai tổ chức.

Phối cảnh một góc Khu Trung tâm chính trị - hành chính thành phố Đồng Nai trong tương lai theo đồ án của liên danh ENCITY và URBAN+. Ảnh: ENCITY

“Biên Hòa Đông Phố” gây chú ý đặc biệt bởi cách tiếp cận khác biệt: không phá bỏ hoàn toàn quá khứ để xây nên một đô thị mới vô danh, mà tái sinh vùng đất công nghiệp cũ bằng chính ký ức, văn hóa và di sản của Biên Hòa.

Trung tâm mới của thành phố Đồng Nai

Với quy mô hơn 300ha, dự án chuyển đổi KCN Biên Hòa 1 được định hướng trở thành trung tâm hành chính và thương mại mới, phát triển theo mô hình đô thị gắn với giao thông công cộng và hướng tới mục tiêu phát triển bền vững theo xu hướng net zero. Theo phương án quy hoạch, khu đô thị mới sẽ được tổ chức với hệ thống không gian xanh rộng lớn, kết nối liên tục các quảng trường, công viên đô thị và sông Đồng Nai, tạo nên trục cảnh quan xuyên suốt toàn khu.

Dự án được xây dựng trên 5 chiến lược quy hoạch trọng tâm, gồm: tạo dựng hành lang sinh thái xuyên suốt khu đô thị; phát triển không gian đô thị hướng ra sông với các hoạt động trên mặt nước; tôn vinh di sản công nghiệp thành điểm đến văn hóa; tổ chức hạ tầng theo hướng ẩn hóa nhằm giải phóng không gian đô thị; và xây dựng các công trình điểm nhấn trên đỉnh đồi nhằm hình thành đường chân trời đặc sắc.

Theo các chuyên gia, Biên Hòa xưa vốn là vùng đất giàu truyền thống với văn hóa sông nước, làng nghề gốm, các di tích cổ và lịch sử giao thương lâu đời. Trong quy hoạch, nếu những yếu tố ấy nếu được đưa vào quy hoạch sẽ giúp các khu vực đô thị được kiến tạo mới không bị “đồng phục hóa”, đồng thời tích hợp được những giá trị văn hóa truyền thống của địa phương.

Trong tổng thể ý tưởng thiết kế, hệ thống giao thông công cộng được thiết kế đáp ứng khoảng 70% nhu cầu đi lại, tích hợp 3 tuyến metro, đồng thời góp phần giảm khoảng 10 ngàn tấn CO₂ mỗi ngày so với mô hình giao thông truyền thống.

Theo ông Nguyễn Đỗ Dũng, Tổng giám đốc ENCITY, KCN Biên Hòa 1 được thành lập từ năm 1963, là KCN đầu tiên của Việt Nam và từng là biểu tượng của ngành công nghiệp miền Nam. Trong bối cảnh Đồng Nai trở thành thành phố thứ 7 của Việt Nam, có hiệu lực từ ngày 30-4-2026, việc chuyển đổi công năng KCN lịch sử này được xác định mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Theo ông Nguyễn Đỗ Dũng, khu Biên Hòa Đông Phố không chỉ là trung tâm hành chính mà còn là khu vực phát triển bậc nhất về thương mại, dịch vụ, nơi sing sống của một bộ phận cư dân. Sinh thời nơi đây còn là điểm hội tụ của các phương thức giao thông, đưa người dân, du khách về với Đồng Nai, do đó làm sao để vừa có những hạ tầng hiện đại nhất mà không cản trở tầm nhìn, không nặng nề về không gian là rất quan trọng.

Phát triển phải dựa trên nền bản sắc địa phương

Phát triển dựa trên bản sắc địa phương là bài học mà nhiều đô thị, quốc gia trên thế giới đã thực hiện. Nhiều thành phố từng thành công khi chuyển đổi các khu công nghiệp cũ thành không gian sáng tạo và văn hóa. Những nhà xưởng cũ không bị phá bỏ hoàn toàn mà được tái sử dụng thành bảo tàng, thư viện, quảng trường nghệ thuật hay trung tâm cộng đồng.

Tại khu vực KCN Biên Hòa 1 cũ, các nhà làm quy hoạch cũng chọn phương án thiết kế lấy cảm hứng từ nhiều lớp giá trị đặc trưng của Đồng Nai, gồm tinh thần tiên phong, di sản công nghiệp, ký ức về các đồn điền cây công nghiệp và chiều sâu văn hóa của các làng nghề tiểu thủ công nghiệp, đặc biệt là nghề gốm.

Điểm nhấn kiến trúc là cặp tháp đôi hành chính được thiết kế vươn cao như 2 ngọn đuốc, biểu trưng cho tinh thần tiên phong của Đồng Nai từ vùng đất mở cõi phương Nam đến trung tâm công nghiệp đến cửa ngõ quốc tế của vùng Đông Nam Bộ.

Trung tâm hành chính với điểm nhấn là tòa tháp đôi. Trong khi đó, trung tâm hội nghị được thiết kế với mặt tiền sử dụng các tấm gốm làm chất liệu chủ đạo, vừa tôn vinh nghề gốm truyền thống, vừa tạo nên bề mặt kiến trúc mang đậm bản sắc địa phương.

Hệ thống không gian mở gồm công viên, quảng trường sự kiện hướng ra sông cùng các mặt nước cảnh quan được thiết kế như một "cánh cổng đô thị" mới của Đồng Nai, đủ khả năng đáp ứng các hoạt động quy mô lớn như lễ hội, trình diễn ánh sáng, nghệ thuật đương đại và các sự kiện cộng đồng của tỉnh và khu vực.

Mô hình Trung tâm thương mại - dịch vụ - hành chính mới được định hướng trở thành hình mẫu đô thị phát triển bền vững của khu vực Đông Nam Bộ, kết hợp hài hòa giữa kiến trúc đô thị, cảnh quan thiên nhiên và bảo tồn giá trị di sản công nghiệp. Trong đồ án của Biên Hòa Đông Phố, kiến trúc không chỉ giải quyết bài toán sử dụng, mà còn kể một câu chuyện về vùng đất. Đó là câu chuyện của một Đồng Nai từng tiên phong trong công nghiệp hóa, đang bứt phá với những động lực mới như sân bay Long Thành và đồng thời vẫn gìn giữ những lớp ký ức văn hóa, nghề nghiệp đã làm nên căn tính địa phương.

Nói về câu chuyện phát triển dựa trên nền văn hóa bản địa, ông Trần Quang Toại, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Đồng Nai nhận định: Sông Đồng Nai là dòng sông văn hóa, lịch sử bởi vì rất nhiều sự kiện lịch sử, văn hóa gắn liền với dòng sông từ thời kỳ khẩn hoang của cha ông. Trong quá trình phát triển đô thị có một vấn đề phát sinh là mâu thuẫn giữa bảo tồn và phát triển các giá trị di sản. Việc giải quyết mâu thuẫn này là một vấn đề rất khó khăn để làm sao vừa hài hòa giữa bảo tồn vừa đạt mục tiêu phát triển. Trong đó di sản công nghiệp cũng là một trong những giá trị đặc biệt cần được nhìn nhận, bảo tồn và phát huy xứng tầm.

Là người dân cư ngụ ven sông Đồng Nai, ông Nguyễn Văn Đương (ở phường Trấn Biên) cho rằng: Chuyển đổi công năng của dự án không chỉ là nội bộ khu vực mà còn tác động đến vùng lân cận. Đặc biệt là cù lao phố, những địa điểm ven sông, nơi còn lưu giữ rất nhiều dấu ấn mở cõi của tiền nhân. Do đó, làm sao để kết nối hài hòa giữa trung tâm này trong tương lai với các vùng lân cận là điều mà người dân rất quan tâm, kỳ vọng.

Vương Thế