Hiểu về nam tính

Sau 4 năm làm việc bền bỉ, dịch giả - Tiến sĩ Nguyễn Thị Minh (Trường đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh) vừa gửi đến tay độc giả công trình Những nam tính của tác giả Raewyn Connell. Sách do Nhà xuất bản Phụ nữ Việt Nam ấn hành.

Các diễn giả trao đổi tại Tọa đàm Nam tính và những nam tính. Ảnh: Thùy Trang

Tại buổi ra mắt sách có chủ đề Nam tính và những nam tính vừa diễn ra ở Thành phố Hồ Chí Minh, dịch giả Nguyễn Thị Minh cho rằng: “Cuốn sách này vừa có tính chất kinh điển mở ra một hướng nghiên cứu mới, thay đổi logic trong nghiên cứu giới, đồng thời sách vừa mang tính chất đương đại vì vẫn đang trong quá trình tiếp tục phát triển các lý thuyết của nó”.

Một tựa sách thú vị

Ấn tượng đầu tiên của nhiều độc giả khi cầm sách, trước hết là tựa sách. Tại sao không là “Nam tính”, “Chất nam tính”, “Những kiểu nam tính”, hay “Các nam tính”… mà lại là “Những nam tính”?

Tại buổi ra mắt sách, trao đổi về vấn đề này, nhà ngôn ngữ học PGS.TS Bùi Mạnh Hùng cho rằng: “Những nam tính bao quát hết các hình thái của nam tính, coi đó như một hệ thống kín đã được định hình… Sự lựa chọn nhan đề này cho đến nay theo tôi là không có sự lựa chọn nào phù hợp hơn”.

Về vấn đề này, dịch giả cho rằng: “Sự lựa chọn dạng số nhiều của “Masculinities” trong nhan đề nguyên bản không đơn thuần là vấn đề ngôn ngữ, mà phản ánh luận điểm xuyên suốt toàn bộ công trình: nam tính không phải là bản chất cố định hay phổ quát, mà mang tính quan hệ, luôn được hình thành trong những bối cảnh xã hội cụ thể và tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau. Nói cách khác, không có một “nam tính” theo nghĩa số ít mà chỉ có những nam tính”.

Theo dịch giả, “Ngay từ nhan đề, Những nam tính đã khẽ đặt lại một giả định tưởng như hiển nhiên: nam tính không phải là điều duy nhất, cũng không phải là một khuôn mẫu bất biến áp lên mọi đàn ông. Trái lại, nam tính hiện diện dưới nhiều hình thức khác nhau, được tạo nên trong những hoàn cảnh xã hội, lịch sử và văn hóa cụ thể và luôn vận hành trong các quan hệ quyền lực”.

Những đóng góp quan trọng

Có thể nói, Những nam tính là công trình công phu khi kết hợp nghiên cứu xã hội học với phân tích văn hóa, lịch sử, chính trị, nhân học, triết học… cùng những câu chuyện cụ thể, đời thường. Một trong những điều thú vị khi đọc sách đó là sự uyển chuyển, năng động trong cách viết của tác giả Raewyn Connell. “Nếu như chương viết về lý thuyết thì khô khan, mang đậm phong cách học thuật; chương về phỏng vấn giàu ngôn ngữ đời thường, sử dụng nhiều tiếng lóng; chương về chính trị thì tác giả viết theo một phong cách khác… Mọi người khi đọc sách sẽ thấy chú thích của người dịch gần bằng chú thích của người viết, vì quá trình dịch cũng là quá trình đối thoại, phải tra cứu rất nhiều”- Tiến sĩ Nguyễn Thị Minh chia sẻ.

“Trong 4 năm tôi làm việc với cuốn sách, tôi không làm một mình, mà hình dung luôn đối thoại với những điều tác giả nói, cũng như đối thoại với lịch sử các tri thức. Để dịch được một từ phải tra cứu rất nhiều. Mọi người đọc sách sẽ thấy rất nhiều background tri thức của nhiều lĩnh vực, tác giả đi từ triết học, xã hội học, nhân học, phân tâm học… Tôi hy vọng khi đọc sách mọi người sẽ đối thoại với tác giả, với trí thức và với cả người dịch” - Tiến sĩ NGUYỄN THỊ MINH

Sách dày hơn 460 trang, được bố trí trong 3 phần với 10 chương. Cụ thể, Phần 1: Tri thức và các vấn đề của tri thức gồm 3 chương: Khoa học về nam tính, Cơ thể nam tính, Tổ chức xã hội của nam tính. Phần 2: Bốn nghiên cứu về tính năng động của nam tính gồm các chương: Sống nhanh và chết trẻ, Một thế giới hoàn toàn mới, Một đồng tính rất dị tính, Đàn ông thiên về lý tính. Phần 3: Lịch sử và chính trị gồm các chương: Lịch sử của nam tính, Chính trị nam tính, Thực tiễn và không tưởng.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Minh, một trong những đóng góp quan trọng của Raewyn Connell là đưa ra khái niệm “thực hành cơ thể - phản tư”. Bàn về vấn đề này, dịch giả cho rằng: “Nam tính không phải là thứ đàn ông “có” mà là thứ họ thực hiện trong đời sống hàng ngày: trong gia đình, ở trường học, nơi làm việc, trong thể thao, quân đội, truyền thông hay các mối quan hệ thân mật. Cách nhìn này giúp chuyển câu hỏi từ “Đàn ông là gì?” sang “Đàn ông làm gì?, trong những điều kiện nào và với những hệ quả gì?”.

Ngoài ra, còn một khái niệm trong sách được chú ý nữa là “nam tính bá quyền” mà theo dịch giả, “đây không phải là kiểu nam tính phổ biến nhất, mà là kiểu nam tính được trao quyền lực biểu trưng, giữ vai trò quy chuẩn, chính danh hóa sự thống trị của nam giới nói chung và một số nhóm nam giới nói riêng”.

Một góc nhìn rất hữu ích

Theo Tiến sĩ Nguyễn Hiệp Trí, nguyên Phó Trưởng phòng Bảo vệ, chăm sóc trẻ em và bảo trợ xã hội, Sở Y tế Thành phố Hồ Chí Minh, xưa giờ chúng ta thấy trong sách giáo khoa thường đưa nam giới lên rất cao, ví dụ ông bác sĩ, chú kỹ sư, còn phụ nữ là “cô lao công đêm đông quét rác”. Nếu lặp đi lặp lại những điều đó thì chúng ta sẽ thấy bình thường. Vậy thì hãy mạnh dạn thấy sai thì chỉnh sửa.

Tiến sĩ Nguyễn Hiệp Trí kể: Trong nhiều tọa đàm, ông thường đưa ra các câu ca dao, tục ngữ và ông phải sửa lại. Ví dụ Áo anh sứt chỉ đường tà/ Khâu kim tự vá thế là đẹp luôn, chứ không có chuyện Áo anh sứt chỉ đường tà/ Vợ anh chưa có mẹ già chưa khâu. Hay như Hạnh phúc là do hai người cùng xây cùng vá/ Chứ không phải một người phá một người xây, để đáp lại những câu Chồng giận thì vợ bớt lời/ Cơm sôi nhỏ lửa biết đời nào khê.

PGS.TS Bùi Mạnh Hùng chia sẻ: “Cuốn sách này rất quan trọng trong nghiên cứu về giới. Cuốn sách mở ra cho chúng ta một góc nhìn rất hữu ích... Thời gian gần đây, Việt Nam đã có nhiều nỗ lực trong bình đẳng giới. Cụ thể, nhiều chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước đều chú trọng đến bình đẳng giới. Trong quá trình chúng tôi làm sách giáo khoa, bình đẳng giới được coi là một trong những nội dung xuyên suốt chương trình, nghĩa là tất cả môn học đều phải cố gắng cài đặt nội dung về bình đẳng giới, đảm bảo cân bằng giới, vị trí hình ảnh phụ nữ…”.

Tác giả Raewyn Connell là Giáo sư danh dự tại Đại học Sydney. Bà từng là giáo sư tại một số đại học danh tiếng như Đại học Macquarie (Úc), Đại học California, Santa Cruz (Mỹ)…, từng là cố vấn cho các sáng kiến của UNESCO và Liên hợp quốc, tập trung vào việc thúc đẩy bình đẳng giới và xây dựng hòa bình.

Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước có nhiều chủ trương, chính sách về bình đẳng giới và bình đẳng giới ở Việt Nam những thập niên gần đây đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, thì đọc  không chỉ là một công trình nghiên cứu về lý thuyết đơn thuần mà quan trọng hơn đây như lời mời cùng suy nghĩ, cùng hành động…

Thùy Trang