Diễn đàn "Nhân dân tham gia đóng góp ý kiến xây dựng Đảng và chính quyền":
Cần nâng cao chất lượng hoạt động của chính quyền cơ sở

Tôi có thời gian dài theo dõi, nghiên cứu hoạt động của chính quyền cấp cơ sở. Thực trạng đặt ra là chất lượng hoạt động của HĐND chưa cao, còn mang nặng tính hình thức và chưa thực quyền so với quy định của luật. Và chất lượng hoạt động của UBND cấp xã còn ở dạng "cầm chừng", chưa xứng đáng là một cấp chính quyền đủ mạnh trong thời kỳ đất nước đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Tôi có thời gian dài theo dõi, nghiên cứu hoạt động của chính quyền cấp cơ sở. Thực trạng đặt ra là chất lượng hoạt động của HĐND chưa cao, còn mang nặng tính hình thức và chưa thực quyền so với quy định của luật. Và chất lượng hoạt động của UBND cấp xã còn ở dạng "cầm chừng", chưa xứng đáng là một cấp chính quyền đủ mạnh trong thời kỳ đất nước đang đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội do Đảng ủy quyết định, kế hoạch tài chính và chi tiêu ngân sách hàng năm do cấp trên phân bổ, phê duyệt, do đó nghị quyết của HĐND cấp xã là quyết những vấn đề đã được quyết. Hiệu quả giám sát của HĐND cấp xã thì rất hạn chế. Việc giám sát chỉ mới dừng lại thông qua các kỳ họp. Đại biểu HĐND xã còn ngại tiếp xúc với dân, chưa được dân tin cậy, nên khi có mâu thuẫn, thắc mắc, kiến nghị người dân không tìm đến đại biểu mà mình bỏ lá phiếu bầu chọn.

Đối với hoạt động của UBND cấp xã, so với yêu cầu của công cuộc đổi mới và đòi hỏi của nhân dân thì hoạt động còn hạn chế, thể hiện mấy điểm sau: Lề lối làm việc còn mang nặng tính chất hành chính, quan liêu, không sát thực tế, không sát dân; cán bộ ngại tiếp dân, né tránh, không dám nhìn thẳng vào sự thật; nhiều vụ việc giải quyết còn cứng nhắc, trái pháp luật. Việc quản lý đất đai, vốn đầu tư chưa chặt chẽ; quản lý dân cư trú, khai sinh, khai tử còn lỏng lẻo; quản lý kinh tế tài chính còn tùy tiện, thiếu công khai, dễ xảy ra tham ô. Việc điều hành nói chung ít dựa vào pháp luật mà dựa vào ý kiến chỉ đạo của cấp trên hoặc chủ quan, tùy tiện. Nói đến bộ máy ở UBND cấp xã phải kể trực tiếp đến đội ngũ cán bộ. Bộ Nội vụ từng có nhận định: Cán bộ là nhân tố quyết định, song khâu yếu nhất hiện nay ở cơ sở lại chính là khâu cán bộ, cả phẩm chất đạo đức, trình độ, năng lực đều yếu kém. Đội ngũ này đông nhưng không mạnh, chất lượng hoạt động và hiệu lực, hiệu quả quản lý thấp. Do vậy, đòi hỏi Đảng, Nhà nước phải kiện toàn hệ thống chính quyền cơ sở.

Theo tôi, để phát huy quyền làm chủ của nhân dân trên cơ sở phát huy tốt dân chủ đại diện, nâng cao chất lượng đại biểu, chất lượng và hiệu lực hoạt động của tổ chức HĐND, thực hiện tốt dân chủ trực tiếp ở cơ sở thì cần để nhân dân bàn bạc, quyết định trực tiếp những công việc quan trọng, thiết thực, gắn liền với lợi ích của dân. Để HĐND ở cơ sở thực sự là cơ quan đại diện cho ý chí, nguyện vọng của dân thì từng người đại biểu phải đảm bảo phẩm chất và năng lực đại diện cho dân. Muốn được như vậy phải đổi mới công tác bầu cử đại biểu HĐND từ khâu tiêu chuẩn, quy định số lượng, cơ cấu phân bổ đại biểu, giới thiệu, hiệp thương, tuyển chọn và bầu cử. Người dân phải có quyền giới thiệu, lựa chọn đại biểu đại diện cho mình tại xã. Mặt khác, cần mở rộng dân chủ trực tiếp ở cơ sở bằng cơ chế dân bầu trực tiếp chức danh chủ tịch UBND xã; có cơ chế để tổ chức HĐND xã thực hiện quyền bãi miễn cán bộ không được tín nhiệm, vi phạm lợi ích của dân, vi phạm pháp luật. Hoạt động của HĐND xã phải đảm bảo công khai, mở rộng để nhân dân cùng giám sát.

Bên cạnh đó, cần xác định rõ vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn rành mạch về thẩm quyền, trách nhiệm của chính quyền cơ sở; làm rõ quan hệ của tổ chức Đảng, chính quyền, đoàn thể trong hệ thống chính trị ở cơ sở. Việc kiện toàn bộ máy cần tinh gọn theo hướng làm rõ trách nhiệm của tập thể và cá nhân. Đổi mới phương thức hoạt động để sát dân và phù hợp với tính chất quản lý ở cơ sở. Chính quyền cấp xã thực hiện đồng thời hai chức năng là quản lý nhà nước và tự quản cộng đồng và thực hiện ba nhiệm vụ: ủy quyền, phân cấp và tự quản. Do vậy, yêu cầu đặt ra là để đảm bảo quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho chính quyền cơ sở thì phải đẩy mạnh phân cấp nhiệm vụ, thẩm quyền quản lý nhà nước. Nhưng để kiện toàn bộ máy chính quyền cơ sở, mà trọng tâm là HĐND và UBND xã thì cần tập trung: củng cố vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm; tổ chức lại bộ máy và phương thức hoạt động; kiện toàn đội ngũ cán bộ; tạo điều kiện, phương tiện làm việc.

Chính quyền cấp xã có nhiệm vụ, quyền hạn: quản lý hành chính nhà nước theo uy quyền trên các lĩnh vực quốc phòng an ninh, thu thuế, bảo vệ đê điều, tư pháp, hộ tịch - hộ khẩu, tài nguyên. Loại nhiệm vụ quản lý hành chính nhà nước và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội ở cơ sở theo phân cấp về quy hoạch, phát triển sản xuất, kinh doanh dịch vụ, giáo dục, y tế, chính sách xã hội, tài chính ngân sách, tổ chức cán bộ. Tổ chức bảo đảm thực thi pháp luật trên địa bàn, kiểm tra việc thực hiện chính sách pháp luật.

Nhưng để chính quyền cơ sở hoạt động hiệu quả thì cần tổ chức bộ máy gọn nhẹ, hiệu quả. Muốn như vậy cần chuẩn hóa đội ngũ cán bộ theo điều kiện đặc thù của từng địa phương. Khi tuyển chọn được cán bộ có trình độ học vấn cao, chuyên môn sâu (tất nhiên phải được trả lương cùng chế độ phụ cấp phù hợp) thì cần bố trí đúng việc. Và điều kiện hỗ trợ là phương tiện, điều kiện làm việc là ngân sách cần đầu tư đủ để xây dựng trụ sở, các phương tiện thông tin và thiết bị văn phòng cần thiết. Giao quyền cho chính quyền cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm trước pháp luật và trước nhân dân về việc tổ chức phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng cơ sở hạ tầng, công trình công cộng dưới sự giám sát và kiểm soát của nhân dân. Khuyến khích tạo nguồn ngân sách xã bằng các hình thức thích hợp.

Diệp Văn Sơn

(Nguyên Phó vụ trưởng Vụ Địa phương Bộ Nội vụ)