KỶ NIỆM 72 NĂM NGÀY GIẢI PHÓNG THỦ ĐÔ (10-10-1954 - 10-10-2026)

Ước vọng và khát vọng hòa bình

Ngày 10-10-1954, hàng vạn người dân Hà Nội vỡ òa trong niềm vui đón đoàn quân chiến thắng trở về, tiếp quản Thủ đô Hà Nội. Năm 1947, giữa núi rừng Việt Bắc, nhà thơ Chính Hữu đã viết bài thơ Ngày về hồi tưởng lại không khí rực lửa ra đi của những chàng trai năm ấy và mơ một ngày trở về Hà Nội. Ước vọng ấy của nhà thơ chiến sĩ Chính Hữu cũng là ước vọng của tất cả mọi người Việt Nam yêu nước về một đất nước độc lập và hòa bình.

1 Ngày 2-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã long trọng tuyên bố trước quốc dân và toàn thế giới về sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Hơn 80 năm đô hộ Việt Nam, thế nhưng khi bị quân đội phát xít Nhật đảo chính, người Pháp không những không “bảo hộ” được người dân Việt Nam mà còn cấu kết với quân đội phát xít Nhật để bóc lột dân Việt Nam. Kể từ ngày 9-3-1945, phát xít Nhật đảo chính người Pháp ở Đông Dương, vì vậy, chúng ta lấy lại đất nước ta từ tay phát xít Nhật chứ không phải thực dân Pháp.

Phó Chủ tịch Ủy ban Quân chính Hà Nội Trần Duy Hưng từ Việt Bắc tiến về tiếp quản Thủ đô năm 1954. Ảnh tư liệu

Tuyên ngôn độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1945 khẳng định điều chân lý hiển nhiên nhiên ấy: “Ngày 9-3 năm nay, Nhật tước khí giới của quân đội Pháp. Bọn thực dân Pháp hoặc là bỏ chạy, hoặc là đầu hàng. Thế là chẳng những chúng không “bảo hộ” được ta, trái lại, trong 5 năm, chúng đã bán nước ta 2 lần cho Nhật. Trước ngày 9-3, biết bao lần Việt Minh đã kêu gọi người Pháp liên minh để chống Nhật. Bọn thực dân Pháp đã không đáp ứng, lại thẳng tay khủng bố Việt Minh hơn nữa. Thậm chí đến khi thua chạy, chúng còn nhẫn tâm giết nốt số đông tù chính trị ở Yên Bái và Cao Bằng. Tuy vậy, đối với người Pháp, đồng bào ta vẫn giữ một thái độ khoan hồng và nhân đạo. Sau cuộc biến động ngày 9-3, Việt Minh đã giúp cho nhiều người Pháp chạy qua biên thùy, lại cứu cho nhiều người Pháp ra khỏi nhà giam Nhật và bảo vệ tính mạng và tài sản cho họ. Sự thật là từ mùa thu năm 1940, nước ta đã thành thuộc địa của Nhật, chứ không phải thuộc địa của Pháp nữa. Khi Nhật hàng Đồng minh thì nhân dân cả nước ta đã nổi dậy giành chính quyền, lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sự thật là dân ta lấy lại nước Việt Nam từ tay Nhật, chứ không phải từ tay Pháp”.

Sau ngày tuyên bố độc lập, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tổ chức Tổng tuyển cử toàn quốc vào ngày 6-1-1946 để bầu ra Nghị viện Nhân dân (Quốc hội) bao gồm đại biểu khắp Bắc, Trung, Nam. Thế nhưng, người Pháp vẫn chưa từ bỏ dã tâm quay trở lại xâm lược Việt Nam một lần nữa. Ngày 23-9-1945, tiếng súng kháng chiến ở Nam Bộ vang lên. Để cứu vãn nền hòa bình, Chủ tịch Hồ Chí Minh và các nhà lãnh đạo của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã liên tiếp ký với người Pháp Hiệp định sơ bộ ngày 6-3-1946 và Tạm ước ngày 14-9-1946. Thế nhưng tất cả những nhân nhượng của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã không được đáp lại. Người Pháp đã gây hấn, bắt bớ, tước vũ khí của các lực lượng Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Tại Hội nghị Đà Lạt từ ngày 19-4 đến ngày 11-5-1946, khi phó đoàn của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Võ Nguyên Giáp đóng sập cánh cửa giận giữ bước ra khỏi phòng họp đã báo hiệu mây đen bao phủ trên bầu trời quan hệ Pháp - Việt. Đây cũng là tuyên bố dứt khoát từ phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, rằng hai bên sẽ phải dùng tới súng đạn để nói chuyện với nhau. Khi Hồ Chủ tịch đang trên đường sang Pháp theo lời mời của Chính phủ Pháp thì chính những người Pháp thực dân ở Việt Nam đã “đẻ” ra cái gọi là Nam Kỳ Quốc. Âm mưu chia rẽ người Việt, chia rẽ nước Việt Nam đã hoàn toàn bộc lộ không giấu giếm.

Đêm 19-12-1946, Đài Tiếng nói Việt Nam phát đi Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Cả dân tộc Việt Nam bước vào một cuộc chiến đấu mới với quyết tâm sắt đá không gì lay chuyển nổi: “Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”.

2 Những người lính Việt Nam của Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp từ rất nhiều vùng quê khác nhau trên cả nước đã đi theo tiếng gọi của non sông; đã chiến đấu, hy sinh để rồi làm nên một Điện Biên Phủ “Lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”. Ngày 1-8-1954, Hiệp định Genève kết thúc chiến tranh chính thức có hiệu lực. Quân đội Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chiến thắng, tiến vào Hà Nội, còn người Pháp thất trận thì chuẩn bị rút quân.

Theo Hiệp định Genève; Việt Nam tạm thời bị chia cắt làm 2 miền. Hiệp định cũng chỉ rõ việc chia cắt này không phải là chia cắt về lãnh thổ mà chỉ là giới tuyến quân sự tạm thời để các bên tập kết, chuyển quân. Việc chia cắt này không phải để tạo ra 2 quốc gia mà chỉ là khoảng thời gian chuyển tiếp để tiến tới tổng tuyển cử tự do, thống nhất Việt Nam sau đó 2 năm (vào năm 1956). Quân đội nhân dân Việt Nam sẽ tập kết ở bắc vĩ tuyến 17, quân đội Pháp và Quân đội Quốc gia Việt Nam sẽ tập trung ở nam vĩ tuyến 17. Tập kết dân sự và chính trị theo hình thức tự nguyện.

Cũng theo Hiệp định Genève, Hà Nội nằm trong khu vực tập kết 80 ngày của quân đội Pháp. Đề phòng âm mưu của Pháp lợi dụng thời gian này để phá hoại các cơ sở kinh tế, văn hóa, lôi kéo người di cư vào Nam, lực lượng Việt Minh ở Hà Nội khẩn trương chuẩn bị cho việc tiếp quản. Công việc này đòi hỏi phải chuẩn bị chu đáo, đề phòng, cảnh giác về quân sự, sự phối hợp giữa các lực lượng chính trị và vũ trang, giữa lực lượng kháng chiến ở ngoài và lực lượng kháng chiến trong thành phố, giữa Thủ đô với cả nước.

3 Ngày 6-10-1954, quân Pháp rút khỏi quận Văn Điển. Đây là quận đầu tiên ở ngoại thành Hà Nội được Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiếp quản. Cùng ngày, quân Pháp rút khỏi thị xã Hà Đông và ở phía Bắc, Pháp rút về Dốc Lã, cách Yên Viên 3km. Ngày 7-10-1954, nhiều đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam tham gia tiếp quản Thủ đô, theo nhiều đường tiến về Hà Nội.

Chiều 8-10-1954, một số đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam tiến sát vành đai Đê La Thành, Nhật Tân, Cầu Giấy, Ngã Tư Sở, Bạch Mai và Vĩnh Tuy. Trong khi đó, quân Pháp rút khỏi Yên Viên. Sáng 9-10-1954, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiếp quản 4 quận: Quảng Bá, Cầu Giấy, Ngã Tư Sở và Quỳnh Lôi, tiếp theo là Đại lý Hoàn Long. Quân đội nhân dân Việt Nam theo nhiều đường, từ ngoại thành tiến vào tiếp thu Hà Nội, chia làm nhiều cánh quân tiến vào năm cửa ô chính rồi tỏa ra các khu. Lần lượt, họ tiếp thu nhà ga Hà Nội, phủ Toàn quyền cũ, khu Đồn Thủy, khu Bờ Hồ, Bắc Bộ phủ. 16h ngày 9-10-1954, những người lính Pháp cuối cùng rút qua cầu Long Biên; quân dân Việt Nam Dân chủ Cộng hòa hoàn toàn kiểm soát thành phố.

Ngày 10-10-1954 đã trở thành một cột mốc quan trọng trong lịch sử xây dựng và phát triển của Thủ đô và đất nước, đánh dấu một bước ngoặt có ý nghĩa to lớn, mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử ngàn năm văn hiến của Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội.

Sáng 10-10-1954, Ủy ban Quân chính thành phố và các đơn vị quân đội nhân dân gồm có: bộ binh, pháo binh, cao xạ, cơ giới… chia làm nhiều cánh lớn mở cuộc hành quân tiến vào Hà Nội. 15h ngày 10-10-1954, hàng vạn người dân Thủ đô Hà Nội dự lễ chào cờ long trọng do Ủy ban Quân chính thành phố tổ chức. Sau 9 năm, lá cờ đỏ sao vàng chính thức được kéo lên tại Cột cờ Hà Nội. Còi Nhà hát Thành phố nổi lên, hàng chục vạn quân - dân Hà Nội đã trang nghiêm dự lễ chào cờ do Ủy ban Quân chính tổ chức tại sân vận động Cột Cờ. Tại buổi lễ trang trọng này, Chủ tịch Ủy ban Quân chính Vương Thừa Vũ đọc lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào Thủ đô nhân ngày giải phóng: “8 năm qua, Chính phủ phải rời xa Thủ đô để kháng chiến cứu nước. Tuy xa nhau, nhưng lòng Chính phủ luôn luôn gần cạnh đồng bào. Ngày nay, do nhân dân ta đoàn kết nhất trí, quân đội ta chiến đấu anh dũng, hòa bình đã thắng lợi, Chính phủ lại trở về với Thủ đô, với đồng bào. Muôn dặm một nhà, lòng vui mừng khôn xiết”.

Hồng Phúc