Ngăn chặn bạo lực học đường: Phải nhìn lại cách kỷ luật ngay từ gốc

Từ các vụ bạo lực học đường (BLHÐ) diễn ra tại một số tỉnh, thành thời gian qua cho thấy, vụ việc không chỉ là va chạm nhỏ, mà có vụ còn đánh hội đồng, sử dụng hung khí gây thương tích. Ðâu là nguyên nhân, làm gì để ngăn chặn BLHÐ?

Tiến sĩ Nguyễn Thị Như Quỳnh, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Lạc Hồng. Ảnh: Kim Liễu

Tiến sĩ NGUYỄN THỊ NHƯ QUỲNH, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Lạc Hồng (phường Trấn Biên), đồng thời là chuyên gia tâm lý có nhiều năm làm việc trực tiếp với học sinh - sinh viên, giáo viên và phụ huynh đã chia sẻ với Báo và Phát thanh, Truyền hình Đồng Nai về giải pháp ngăn chặn BLHĐ. Theo bà, BLHĐ được nhìn từ một góc rất gần, bắt đầu từ gia đình, nhà trường và từ chính cách người lớn ứng xử với trẻ.

* Thưa bà, điều gì khiến BLHĐ trở thành vấn đề phải đặc biệt quan tâm?

- Bối cảnh sống của học sinh ngày nay hoàn toàn khác, các em không chỉ sống trong không gian lớp học hay khu phố mà còn sống trong không gian mạng. BLHĐ lúc này không chỉ là sự tác động về vật lý (thể chất) mà còn bạo lực về lời nói, sự cô lập hay bạo lực từ mạng xã hội (tin nhắn, hình ảnh)... Một mâu thuẫn nhỏ có thể bị phóng đại, lan truyền... mang đến tổn thương sâu sắc, kéo dài, ảnh hưởng đến tinh thần của trẻ.

Tôi hay nói đùa với sinh viên của mình: Nhìn bên ngoài các em chill chill vậy thôi chứ trong lòng đầy “giông tố”. Thực ra, áp lực tâm lý của các em hiện nay rất nhiều: áp lực học tập, kỳ vọng của gia đình, so sánh trên mạng xã hội... Nếu không có kỹ năng giải tỏa, không được hướng dẫn, các em dễ chọn cách giải quyết nhanh nhất là bạo lực. Thậm chí trẻ có hành vi bạo lực trên mang xã hội với người khác bằng một vài bình luận, vài bài viết gây tổn thương cho người khác mà chính trẻ cũng không nhận thức được điều đó.

* Dưới góc độ tâm lý - giáo dục, bà nhìn nhận thế nào về mối liên hệ giữa cách phụ huynh phạt con và BLHĐ?

- Nếu nhìn sâu, chúng ta sẽ thấy một mối liên hệ rất chặt chẽ. Bởi BLHĐ không tự nhiên xuất hiện. Nó thường là kết quả của một quá trình dài, trong đó trẻ quen dần với việc giải quyết vấn đề bằng quyền lực, bằng áp đặt, bằng nỗi sợ. Nói một cách dễ hiểu hơn, con trẻ không tự nhiên trở nên hung hăng mà con đang lặp lại những gì đã được trải nghiệm.

Khi trẻ lớn lên trong môi trường mà sai lầm luôn gắn với nỗi đau (thể xác hoặc tinh thần), thì trẻ học được một điều: Người mạnh có quyền làm đau người yếu. Nhiều em không dám phản kháng người lớn nhưng lại trút sự ức chế đó lên bạn bè. Đây là cơ chế tâm lý chuyển dịch rất phổ biến. Hoặc trẻ trở thành nạn nhân, chấp nhận bị bắt nạt vì quen với việc bị đối xử thô bạo.

Công an xã Tà Lài tuyên truyền pháp luật về an toàn giao thông, phòng chống bạo lực học đường tại Trường THCS Hòa Bình. Ảnh: Trường THCS Hòa Bình

* Nhiều phụ huynh vẫn nói: “Không phạt nặng thì nó không sợ, mà không sợ thì không chừa” bà nghĩ sao về quan điểm này?

- Nỗi sợ có thể khiến trẻ dừng lại trong chốc lát, nhưng không giúp trẻ thay đổi từ bên trong. Thậm chí, nỗi sợ kéo dài còn làm trẻ chai sạn cảm xúc, vô cảm, hoặc phản kháng ngầm. Kỷ luật mang tính trừng phạt không làm giảm bạo lực, chỉ làm bạo lực chuyển sang hình thức tinh vi hơn.

“Chúng ta đang sống trong một môi trường mà bạo lực vẫn xảy ra ở một số nơi như: trên mạng, trong trò chơi điện tử, trong cách người lớn tranh cãi ngoài đường... Vì vậy, nếu gia đình và nhà trường không chủ động xây dựng một hệ giá trị đủ vững thì trẻ rất dễ bị cuốn theo”.

Tiến sĩ NGUYỄN THỊ NHƯ QUỲNH, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Lạc Hồng

* Một cách mà nhiều phụ huynh, thầy cô giáo hay áp dụng là khi trẻ phạm lỗi thì bị bắt làm việc nhà, chép bài, làm bài tập... Cách phạt này có mang lại hiệu quả tích cực không, thưa bà?

- Khi chúng ta dùng một hành vi vốn tích cực để làm hình phạt, chúng ta đang làm méo mó nhận thức của trẻ, khi đó làm việc nhà trở thành một hình phạt, thay vì là trách nhiệm chung. Tương tự, nếu phạt học sinh bằng cách đọc sách, viết bài thì trẻ sẽ dần coi học tập là một sự trừng phạt. Điều này đi ngược hoàn toàn với mục tiêu giáo dục.

* Hình thức kỷ luật nặng nhất ở trường học hiện nay là tạm dừng học tập có thời hạn. Bà nghĩ sao về hình thức này?

- Từ kinh nghiệm và quan sát của tôi cho thấy, đây là một hình thức kỷ luật có tác dụng giáo dục rất thấp. Nhiều học sinh sau khi bị đình chỉ học tập đã bỏ học hẳn. Khi đó, nhà trường tưởng như đã “giải quyết xong vấn đề”, nhưng thực chất chỉ là đẩy trách nhiệm giáo dục sang gia đình và xã hội. Và một đứa trẻ bị loại khỏi môi trường giáo dục chính thống, không được hỗ trợ đúng cách rất dễ rơi vào các hành vi lệch chuẩn, trong đó có bạo lực.

* Điều gì là then chốt để phòng ngừa BLHĐ, thưa bà?

- Điều then chốt là dạy trẻ kỹ năng giải quyết mâu thuẫn và xây dựng giá trị sống. Khi trẻ biết cách nói ra cảm xúc, biết phân biệt đúng - sai, biết rằng sai lầm có thể sửa chữa, thì trẻ ít chọn bạo lực hơn. Nghĩa là thay vì chỉ chăm chăm phạt khi có chuyện xảy ra, người lớn cần đầu tư nhiều hơn cho việc dạy trẻ cách sống bắt đầu từ những việc rất nhỏ: Lắng nghe con mỗi ngày, thống nhất quy tắc rõ ràng, phạt công bằng và quan trọng là ghi nhận khi con làm đúng.

* Như vậy, nếu chúng ta muốn chấm dứt BLHĐ thì không thể chỉ tập trung xử lý các vụ việc, mà phải nhìn lại cách kỷ luật ngay từ gốc?

- Khi trẻ được giúp hiểu vì sao hành vi của mình là sai, được trao cơ hội sửa chữa, được ghi nhận khi thay đổi, thì trẻ mới dần hình thành năng lực tự kiểm soát và đó mới là nền tảng bền vững để bạo lực không còn đất sống. Yếu tố nền tảng nhất chính là hệ giá trị sống mà trẻ được hình thành trong quá trình lớn lên. Một đứa trẻ không tự nhiên biết thế nào là đúng - sai, nên - không nên. Những điều đó được xây dựng dần thông qua cách người lớn sống, dạy và phản ứng với các tình huống hàng ngày.

Nếu trẻ được dạy rằng: Khi bị tổn thương thì có quyền làm đau người khác; khi bị xúc phạm thì phải trả đũa; khi không vừa ý có thể dùng nắm đấm thì BLHĐ gần như là điều tất yếu.

* Trân trọng cảm ơn bà!

Kim Liễu (thực hiện)