Kỷ niệm 310 năm ngày mất đức ông Nguyễn Hữu Cảnh (1700-2010):
Bài học mở cõi - mở cửa

Tượng Đức ông Nguyễn Hữu Cảnh trong khuôn viên đền thờ ở xã Hiệp Hòa, TP. Biên Hòa. (Ảnh: Vĩnh Huy)

Tại Cù Lao Phố - xã Hiệp Hòa, Biên Hòa, Đồng Nai, 312 năm trước (1698), Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh vâng mệnh Chúa Nguyễn vào Nam triệu tập các bô lão địa phương truyền lệnh ổn định tổ chức cuộc sống, lập sổ bộ, lập dinh Trấn Biên, khởi đầu cho giai đoạn vùng đất phương Nam trở thành bộ phận hành chính của Đàng Trong.

Cũng tại đây, ngày 16 tháng 5 âm lịch, 310 năm trước (1700), nhân dân Cù Lao Phố - Trấn Biên đau thương đón linh cữu của Đức ông ghé lại Cù Lao Phố cho nhân dân chiêm bái trước khi di quan về an táng tại quê nhà ở Quảng Bình. Đức ông đã bị bạo bệnh, từ trần ngày 9-5 âm lịch năm 1700 trong một chuyến công du lần thứ hai ở miền Nam. Thương tiếc và tưởng nhớ công lao của Đức ông, dân làng đã lập mộ vọng, lập đền thờ, tổ chức giỗ vọng hàng năm suốt 310 năm qua.

Việc Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh ổn định hành chính ở phương Nam có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong hành trình phát triển của đất nước. Đây là một cuộc mở cõi bền vững "thuận mệnh trời, hợp ý dân" tạo ra vùng động lực phát triển kinh tế của đất nước ở phương Nam. Câu thơ của thi tướng Huỳnh Văn Nghệ đã khắc ghi hình ảnh đẹp: "Từ độ mang gươm đi mở cõi. Trời Nam thương nhớ Đất Thăng Long... ". Thanh gươm mang theo của người đi mở cõi không phải vung lên bằng bạo lực mà tượng trưng cho uy lực của chính thể vương triều chúa Nguyễn hùng mạnh. Sự đồng thuận của nhân dân không phải bởi thanh gươm mà do bởi giải pháp thu phục an dân.

Năm 1620 đã có đông người Việt ở phương Nam. Đến năm 1679, có thêm người Hoa thuộc nhóm Trần Thượng Xuyên với sự phát triển ấn tượng Cù Lao Phố. Nhiều lớp cư dân miền Trung, miền Bắc đã chuyển cư đến đây ngoài sự kiểm soát của chính quyền chúa Nguyễn. Người dân chuyển cư mang theo thực phẩm, hạt giống, công cụ sản xuất; còn mang theo hình bóng tổ tiên và giá trị văn hóa Đại Việt có nguồn cội từ văn hóa Hùng Vương - Thăng Long. Trải gần 80 năm tự sản, tự quản, người dân phương Nam thiếu sự quản lý, bảo trợ của chính quyền; tự điều chỉnh và tự hoàn thiện mình bằng hệ giá trị văn hóa Việt đã thấm sâu vào cốt cách của mỗi người. Chính giá trị văn hóa là cái nôi nuôi dưỡng, là nhịp cầu nối kết sự sống của cá nhân với cộng đồng; trong đó, khát vọng hòa bình, nguyện vọng  phồn vinh, mong ước nối mạch nguồn cội là giá trị thiêng liêng, bền vững nhất.

Trên nền tảng ấy, Đức ông Nguyễn Hữu Cảnh xuất hiện không bằng bạo lực, không áp đặt, nên nhanh chóng thu phục lòng dân. Lịch sử và giai thoại kể lại không cho thấy có trận đánh ác liệt nào, không có chết chóc, chỉ thấy niềm vui; cuộc sống của dân không xáo trộn, đền miếu được duy trì, cơ sở thờ tự của người Hoa cũng được bảo tồn; giá trị văn hóa được vận hành; chỉ thêm việc thống nhất quản lý, gắn kết giữa cộng đồng địa phương với hệ thống thống nhất của chính quyền và văn hóa cội nguồn.

Đây là kết quả mở cõi đầy tinh thần nhân văn, mang tính văn hóa cao. Công cuộc mở cõi của Đức ông Nguyễn Hữu Cảnh để lại bài học quý cho thời mở cửa - hội nhập phát triển của đất nước: Mở cõi - mở cửa không bằng bạo lực, không áp đặt; lòng dân đi trước thì nhà nước theo sau; lấy hệ giá trị văn hóa của cộng đồng làm nền tảng, lấy khát vọng hòa bình, nguyện vọng phát triển phồn vinh của nhân dân làm mục tiêu; nối kết, phát huy sức dân, lòng dân để xây dựng đất nước.

 H.V.T