Dấu ấn người Hoa ở Đồng Nai

Sự có mặt của nhóm người Hoa đến Biên Hòa sinh sống được sử sách chép với mốc thời gian định vị rõ ràng là vào tháng 5-1679.

Sự có mặt của nhóm người Hoa đến Biên Hòa sinh sống được sử sách chép với mốc thời gian định vị rõ ràng là vào tháng 5-1679.

Gần 330 năm kể từ khi  đặt chân đến vùng đất Đồng Nai "xứ sở lạ lùng, con chim kêu phải sợ, con cá vùng phải kinh", người Hoa đã tạo lập cuộc sống trên vùng đất mới. Họ cùng với người Việt - số di dân đến định cư trước, cần mẫn khai khẩn, mưu cầu về một cuộc sống ấm no hơn, hạnh phúc hơn nơi họ đã ra đi. Bao thế hệ người Hoa từ đoàn di dân đầu tiên, đến những đợt di cư về sau đến Đồng Nai đã khai khẩn, xây dựng vùng "tị địa" trước xa lạ trở thành "quê hương" thân quen, bao dung họ.

Trường học người Hoa ở Biên Hòa sau trận lụt năm Thìn (1952).

Cộng đồng  người Hoa đã để lại những dấu ấn trong diễn trình lịch sử Đồng Nai nói riêng, Nam bộ nói chung. Ngày nay, đi trên những nhánh sông chảy ngang địa phận Biên Hòa (Phước Long giang xưa), ôm trọn  cù lao Phố êm ả, nếu không có sách sử chép, chúng ta khó nhận diện được một thương cảng sầm uất của xứ Đồng Nai - Gia Định cách nay hàng mấy thế kỷ mà công đầu  tạo dựng của nhóm người Hoa do Trần Thượng Xuyên lãnh đạo. Một số làng nghề của cộng đồng người Hoa từng phát triển trên vùng đất này như nghề làm gốm, làm lu ở Tân Vạn, nghề đá ở Bửu Long..., hay những phố chợ buôn bán ở Phước Thiền, Bến Gỗ... đã minh chứng cho sự thích ứng, năng động của người Hoa trên vùng đất mới.

Hành trang đến với vùng đất phương Nam của nhóm lưu dân người Hoa ngoài sự cần cù, khéo léo trong buôn bán để mưu cầu cuộc sống no ấm, họ còn mang trong tâm thức mình hình ảnh của tổ tiên, thần thánh, tập tục tín ngưỡng. Khi đã ổn định và thành công trong cuộc sống, người Hoa xây dựng nhiều ngôi chùa, đền miếu để tỏ lòng thành, ghi nhớ công lao đối với tổ tiên, phúc thần trên hành trình đầy hiểm nguy và con đường lập nghiệp nơi vùng đất mới. Người Hoa đã xây dựng những cơ sở tín ngưỡng với kiến trúc khá độc đáo.

Gắn với những thiết chế tín ngưỡng là những giá trị văn hóa tạo nên những sắc thái văn hóa phong phú cho vùng Đồng Nai. Một số công trình tín ngưỡng với những giá trị lịch sử, kiến trúc được nhà nước xếp hạng. Những lễ hội ở các di tích, tiêu biểu như lễ hội Miếu Tổ sư, chùa Bà (phường Bửu Long), các lễ hội Tả tài phán trở thành những nét sinh hoạt văn hóa mang tính đặc thù, đáp ứng nhu cầu tâm linh không chỉ đối với người Hoa mà còn cho các cộng đồng cư dân cùng cộng cư.

Không chỉ có những thế mạnh về kinh tế, người Hoa còn có tinh thần ham học hỏi, cầu tiến nên một số người tài giỏi đã được các chúa Nguyễn tin dùng, ban phong những chức vị quan trọng, trở thành sứ thần, trọng thần của triều đình, gánh vác những trọng trách của xã hội như: Trịnh Hoài Đức, Trần Thượng Xuyên... Nhiều thế hệ của cộng đồng người Hoa đã đem sức tài của mình giúp nước trong nhiều thời kỳ lịch sử. Nhân vật lịch sử Trần Thượng Xuyên được xem là bậc có công nhất trong việc dẫn đoàn người Hoa đến định cư ở Đồng Nai được suy tôn, ngưỡng vọng không chỉ riêng của người Hoa mà còn cả người Việt. Như ngôi chùa làng Thanh Lương khiêm tốn đối diện phía tây cù lao Phố là nơi thờ Phật nhưng vẫn còn lưu thờ bài vị về vị tướng quân có công khai phá vùng đất này.

Thế hệ những người Hoa thuở ban đầu đến Biên Hòa đã ra đi. Những gì họ tạo dựng mai một nhiều với thời gian, âu cũng là lẽ thường tình. Nhưng cái còn lại chính là những hình ảnh, giá trị tốt đẹp của cuộc sống luôn được khắc ghi trong lòng của các thế hệ nối tiếp nhau, hòa trong mạch nguồn của văn hóa Biên Hòa xưa - Đồng Nai nay.

Phan Đình Dũng