Bảo tồn voi rừng bằng giải pháp đồng bộ

Những năm gần đây, voi rừng trên địa bàn thành phố Đồng Nai không ít lần vượt hàng rào điện tử ra khu dân cư tìm kiếm thức ăn, gây thiệt hại tài sản, hoa màu và đe dọa an toàn của người dân vùng ven rừng. Những địa phương có voi xuất hiện nhiều là phường Trị An và 5 xã: Tân Lợi, Phú Lý, Thanh Sơn, Đak Lua, Tà Lài.

Thực hiện chỉ đạo của UBND thành phố Đồng Nai, các cơ quan chức năng, chính quyền địa phương đã và đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm bảo vệ đàn voi, bảo vệ tính mạng, tài sản của người dân. Phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Đồng Nai đã có cuộc trao đổi với ông CỔ TẤN HUY, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm thành phố Đồng Nai xoay quanh vấn đề này.

Cần hoàn thiện hàng rào điện tử

Thưa ông, đàn voi rừng ở Đồng Nai hiện đang được bảo tồn và phát triển như thế nào?

Ông Cổ Tấn Huy, Phó Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm thành phố Đồng Nai.

- Đàn voi rừng ở Đồng Nai là một trong những quần thể voi hoang dã quan trọng nhất cả nước, với cơ cấu đàn cân đối, thể trạng tốt và khả năng tăng đàn ổn định. Kết quả giám sát giai đoạn 2022-2025 ghi nhận khoảng 30 cá thể, tăng hơn 10 cá thể so với trước khi triển khai Dự án Khẩn cấp bảo tồn voi thành phố Đồng Nai. Điều này cho thấy, các giải pháp bảo tồn voi đang phát huy hiệu quả rõ rệt, đặc biệt là việc triển khai hệ thống hàng rào điện tử, bảo vệ sinh cảnh và giảm thiểu tác động của con người vào khu vực sinh sống của voi.

Tuy nhiên, voi vẫn ra khỏi vùng lõi rừng, nhất là vào mùa khô và mùa trái cây. Một số cá thể voi trưởng thành rất thông minh và luôn tìm cách phá hàng rào điện tử, băng qua hàng rào để tìm kiếm thức ăn, gây thiệt hại hoa màu, tài sản và ảnh hưởng đến sức khỏe, an toàn của người dân vùng giáp ranh. Đây là thách thức lớn cần tiếp tục giải quyết kịp thời.

Ông có thể cho biết rõ hơn về hệ thống hàng rào điện tử bảo tồn voi và kết quả đạt được trong thời gian qua?

- Hệ thống hàng rào điện tử bảo tồn voi của thành phố Đồng Nai hiện có tổng chiều dài hơn 72km, được đầu tư xây dựng qua 2 giai đoạn trong khuôn khổ Dự án Khẩn cấp bảo tồn voi thành phố Đồng Nai.

Giai đoạn 1 (2014-2020) dài gần 47km, gồm 10 tuyến với hơn 2,2 ngàn cột bê tông cốt thép, 10 trạm phát xung điện áp 6.000V, khoảng cách bình quân 5km/trạm. Giai đoạn 2 (2021-2025) dài hơn 25km, gồm 4 tuyến với 882 cột, 4 trạm phát xung điện được nâng cấp lên 6.000-11.000V, tăng đáng kể khả năng ngăn chặn voi.

Ngoài hàng rào điện tử, dự án còn đầu tư 3 chòi giám sát, 8 bảng cảnh báo nguy hiểm, 6 hồ nước nhân tạo cung cấp nước và khoáng chất cho voi, cùng hơn 18km đường tuần tra song hành.

Đến nay, toàn bộ trang thiết bị vận hành ổn định, điện áp đảm bảo ngưỡng ngăn chặn voi và thú lớn. Các sự cố (cây đổ vào hàng rào, voi phá hàng rào…) được lực lượng bảo trì phối hợp với chủ rừng và kiểm lâm sở tại xử lý kịp thời.

Các đơn vị chức năng thực hiện nhiệm vụ kiểm tra, bảo trì định kỳ hàng rào điện tử.

Trong quá trình vận hành, hệ thống hàng rào điện tử đang gặp những khó khăn gì, thưa ông?

- Hệ thống hàng rào điện tử đang gặp một số khó khăn và chủ yếu tập trung vào 2 nhóm chính.

Về địa hình: Một số khu vực đồi núi cao, mùa mưa thường gây ngập cục bộ khiến cây rừng đổ gây đứt dây; cây bụi và dây leo phát triển nhanh làm giảm hiệu quả vận hành.

Về hành vi thích nghi của voi: Loài động vật hoang dã này có trí nhớ và khả năng quan sát tốt. Điển hình là 2 cá thể voi đực trưởng thành được đặt tên “Ngà Lệch” và “Cát Tiên” thường xuyên dùng ngà hoặc cây rừng phá hàng rào để tạo lối qua lại, đặc biệt trong mùa trái cây từ tháng 3 đến tháng 6 hàng năm.

Kinh nghiệm từ các chuyên gia bảo tồn voi cho thấy, gần như không có giải pháp dứt điểm thay đổi tập tính của voi đực trưởng thành. Vì vậy, hàng rào điện tử là giải pháp then chốt nhưng phải kết hợp với nhiều giải pháp bổ trợ khác mới thực sự hiệu quả.

Những cá thể voi rừng quý hiếm tại Đồng Nai.

Triển khai đồng bộ các giải pháp

Thưa ông, vậy ngoài hàng rào điện tử, cơ quan chức năng đang triển khai những giải pháp nào để bảo tồn đàn voi và giảm xung đột với người?

- Thành phố Đồng Nai đã thành lập 6 đội phản ứng nhanh tại các địa bàn trọng điểm (phường Trị An và 5 xã: Phú Lý, Thanh Sơn, Tà Lài, Đak Lua và Tân Lợi) với khoảng 75 thành viên, hoạt động theo cơ chế phối hợp liên ngành. Nhiệm vụ của các đội là theo dõi và cảnh báo khi voi tiếp cận khu dân cư; hỗ trợ người dân di dời tài sản; ngăn người dân tiếp cận voi; xử lý tình huống khẩn cấp; ghi nhận thiệt hại do voi gây ra để làm cơ sở tham mưu chính sách hỗ trợ người dân.

Song song đó, lực lượng kiểm lâm và bảo vệ rừng chuyên trách của các đơn vị chủ rừng duy trì tuần tra thường xuyên tại các điểm nóng xung đột để xử lý kịp thời những phát sinh.

Thời gian tới (khoảng giữa tháng 6-2026), Chi cục Kiểm lâm thành phố Đồng Nai phối hợp với Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm cùng các đơn vị liên quan tổ chức tập huấn chuyên môn cho 6 đội phản ứng nhanh, tập trung vào đánh giá kỹ năng an toàn và quản lý xung đột; rà soát quy trình phối hợp liên ngành; nâng cao năng lực xử lý tình huống thực địa; chuyển đổi tiếp cận từ đối đầu sang quản lý xung đột. Đồng thời trang bị bổ sung thiết bị cần thiết (loa cầm tay, đèn pin cao áp, băng rôn…).

XÂY DỰNG MÔ HÌNH BẢO TỒN VOI RỪNG TOÀN DIỆN, BỀN VỮNG

Ông Cổ Tấn Huy nhấn mạnh: Đồng Nai đang từng bước xây dựng mô hình bảo tồn voi rừng toàn diện và bền vững. Những giải pháp đồng bộ đó không chỉ bảo vệ loài voi châu Á (Elephas maximus) quý hiếm mà còn góp phần duy trì cân bằng sinh thái rừng, hướng tới mục tiêu con người và voi rừng cùng tồn tại hài hòa, an toàn tại “thủ phủ rừng” phía Nam của thành phố.

Định hướng dài hạn của thành phố Đồng Nai trong công tác bảo tồn voi là gì, thưa ông?

- Định hướng của thành phố Đồng Nai là chuyển từ “bảo vệ thụ động” sang “quản lý chủ động sinh cảnh”, thông qua củng cố lại các nhóm giải pháp trọng tâm như:

Thứ nhất, tiếp tục củng cố và duy trì hệ thống hàng rào điện tử; nâng cấp trạm phát xung và tăng cường bảo trì định kỳ.

Thứ hai, cải thiện và phục hồi chất lượng sinh cảnh sống cho voi thông qua thử nghiệm mô hình trồng cỏ, đặt điểm muối khoáng, xây hồ nước và đập tích nước trong khu vực voi hoạt động, nhằm thu hút voi vào sâu trong rừng, giảm thiểu xung đột và bảo vệ sinh kế cộng đồng địa phương.

Thứ ba, ứng dụng công nghệ giám sát hiện đại (cảnh báo sớm, theo dõi di chuyển theo thời gian thực) nhằm dự báo hướng di chuyển và chủ động điều hướng đàn voi; đồng thời nâng cao năng lực đội ngũ làm công tác bảo tồn.

Thứ tư, nâng cao nhận thức cộng đồng vùng đệm rừng như: giảm tình trạng tiếp cận, quay phim, kích động voi; vận động người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng vùng lân cận voi, hạn chế canh tác các loài cây là thức ăn ưa thích của voi.

Đồng Nai được ngành lâm nghiệp Việt Nam đánh giá là một trong những địa phương đi đầu cả nước về mô hình bảo tồn voi hoang dã gắn với quản lý xung đột người - động vật. Chúng tôi sẽ tiếp tục phát huy kết quả đạt được để công tác bảo tồn đàn voi rừng ngày càng hiệu quả và bền vững, hướng đến mục tiêu con người và voi rừng cùng chung sống hài hòa.

* Trân trọng cảm ơn ông!

Thành Nhân (thực hiện)