Trên xứ sở Vạn Lý Trường Thành
Kỳ cuối: Cuộc lột xác của "Hòn ngọc Phương Đông"

Đứng ở Bến Thượng Hải, tôi chiêm nghiệm ra câu nói của người Trung Quốc là rất đúng:"Nếu bạn muốn tìm hiểu lịch sử Trung Hoa 2.000 năm, nên viếng thăm thành Tây An; nếu bạn muốn tìm hiểu Trung Hoa 500 năm, nên tới Bắc Kinh; còn bạn muốn biết Trung Hoa 100 năm, nên đến Thượng Hải".

Đứng ở Bến Thượng Hải, tôi chiêm nghiệm ra câu nói của người Trung Quốc là rất đúng:"Nếu bạn muốn tìm hiểu lịch sử Trung Hoa 2.000 năm, nên viếng thăm thành Tây An; nếu bạn muốn tìm hiểu Trung Hoa 500 năm, nên tới Bắc Kinh; còn bạn muốn biết Trung Hoa 100 năm, nên đến Thượng Hải".

* Quá khứ bi thương...

Nằm cùng phía Bến Thượng Hải là khu phố mới, còn được gọi là Phố Đông, ngoài tháp truyền hình Minh Châu Đông Phương nổi tiếng còn có trên 2.000 khu nhà cao hơn 20 tầng và cả tòa nhà cao 88 tầng. Phố Đông hiện nay là trụ sở, văn phòng của hơn 500 tập đoàn kinh tế, công ty đa quốc gia hàng đầu trên thế giới. Phố Đông góp phần quan trọng đưa thành phố Thượng Hải đứng đầu trong sự nghiệp mở cửa và cải cách của Trung Quốc.

Một góc Bến Thượng Hải.

Phía đối diện Phố Đông là Thượng Hải cũ, bây giờ được gọi là Nam Phố. Khu tô giới và trung tâm tài chính, kinh tế này mới là "hồn vía", là quá khứ đau thương với nhiều biến động lẫn hiện tại lộng lẫy, huy hoàng của Thượng Hải. Điểm nổi bật ở Phố Đông là công viên Hoàng Phố. Như nhiều người đã biết, sau cuộc "chiến tranh nha phiến" thất bại, bến cảng giữa làng chài nằm bên bờ sông Dương Tử đoạn đổ ra Thái Bình Dương bị biến thành vùng tô giới quốc tế. Theo điều ước, tô giới Anh chỉ có 1 dặm vuông, vậy mà họ đã ngang nhiên lấn ra đến 8 dặm; tô giới Pháp chỉ 1/4 dặm, nhưng họ cũng đã tự tiện cho "nở ra" gấp 16 lần. Nhiều người ngoại quốc phương Tây... kéo đến khu tô giới quốc tế để vừa thỏa máu phiêu lưu vừa tìm đất mới lập nghiệp. Tiếp đó, làn sóng người từ các hải đảo của Nhật Bản lại đổ xô đến Thượng Hải. Hàng ngàn người Nga cũng chọn vùng nhượng địa này làm chốn lưu dung; rồi thêm làn sóng người Do Thái tránh chính sách diệt chủng của Đức Quốc xã và Hitler lại di cư đến đây... tạo cho Thượng Hải một bộ mặt độc đáo, đặc thù.

Báo chí thế giới thời ấy gọi Thượng Hải là: "Thiên đường của những kẻ phiêu lưu" và không ngần ngại cho rằng đây là: "Chốn ăn chơi đàng điếm số 1 của châu Á". Những cộng đồng sắc tộc lớn còn tạo dựng ra những thành phố nhỏ trong thành phố lớn này như: "Tiểu Paris", "Tiểu Tokyo", "Tiểu Vienna"... Đặc biệt là nhiều sản phẩm công nghiệp "made in Shanghai" nhanh chóng tạo ra chỗ đứng trên thị trường tiêu dùng châu Á.

Nơi nào có áp bức, bất công tất nơi đó có đấu tranh, phản kháng. Và Thượng Hải trở thành nơi ra đời rất sớm hoạt động của giai cấp công nhân ở quốc gia đông dân nhất thế giới này. Chu Ân Lai tham gia xây dựng phong trào, Mao Trạch Đông có mặt và hoạt động ở Thượng Hải trong những năm 1924-1926. Đặc biệt tại ngôi nhà số 106 trên đường Wantz, vào tháng 7-1921 đã diễn ra cuộc họp lịch sử: Đại hội thành lập Đảng Cộng sản Trung Quốc. Thượng Hải còn có ngôi nhà tọa lạc tại số 29 đường Moliere - nơi Tổng thống đầu tiên của Trung Hoa Dân quốc Tôn Dật Tiên sống. Cũng chính tại ngôi nhà này, Tưởng Giới Thạch lần đầu tiên gặp Tống Mỹ Linh.

Mọi sự nghịch lý, bất bình đẳng ở Thượng Hải chỉ đổi thay về cơ bản vào tháng 10-1949, khi nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa được thành lập.

* Cuộc lột xác ngoạn mục

Cũng như Đồng Nai trong mấy năm gần đây được Trung ương giao cho nhiệm vụ là một trong những địa phương đi trước cả nước trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, 15 năm trước đây Thượng Hải cũng nhận được "mệnh lệnh" của Chính phủ Trung Quốc thực hiện "mở cửa và làm giàu" trước.

Với tiền đề sẵn có là trung tâm tài chính thứ ba trên thế giới, đồng thời là trung tâm thương mại lớn nhất vùng viễn Đông, có hải cảng hoạt động nhộn nhịp, lại có các tầng lớp doanh gia vốn giỏi giao thương, Thượng Hải đã mở ra cuộc bức phá ngoạn mục. Chính phủ nước bạn cho biến làng chài nằm bên bờ Đông thành cơ sở hạ tầng kỹ thuật cao, thu hút mạnh mẽ hơn 500 công ty đa quốc gia đến đầu tư sản xuất, đặt trụ sở làm ăn. Từ đây, Thượng Hải mở ra tốc độ tăng trưởng kinh tế hàng năm ở mức 12% (cao hơn mức phát triển chung của Trung Quốc), GDP của Thượng Hải gần bằng một nửa so với toàn bộ nền kinh tế của Ấn Độ; thu nhập bình quân đầu người ở Thượng Hải đạt 7.000 USD/năm... Thượng Hải không những đang được xem là "thủ đô kinh tế" của Trung Quốc mà còn được coi như một hiện tượng kinh tế toàn cầu.

Phố đi bộ ở Thượng Hải nổi tiếng bậc nhất Trung Quốc.

Thượng Hải ban đầu chỉ là một đô thị nhỏ với 100km2, nay đã được mở rộng diện tích ra đến 680km2 với ba đại lộ lớn kết nối cùng sáu xa lộ khác hình thành một hệ thống giao thông đan xen khắp thành phố. Toàn thành phố Thượng Hải có trên 1.000 lộ trình xe buýt, năm tuyến tàu điện ngầm... phục vụ cho khoảng 1,6 triệu người đi lại bằng phương tiện công cộng mỗi ngày. Từ lâu Thượng Hải đã cấm lưu hành xe máy phân khối lớn và áp dụng nhiều biện pháp nhằm hạn chế gia tăng xe hơi như quy định để được cấp phép lưu hành loại phương tiện này thì hàng năm người sử dụng xe phải đóng 40.000 nhân dân tệ. Để giải quyết vấn đề giao thông, ngoài việc mở thêm đường, xây nhiều cầu vượt, Thượng Hải còn cho xây thêm 180km đường dành riêng cho người đi bộ, chạy xe đạp và xe máy loại nhẹ. Thế nhưng, vào giờ cao điểm tình trạng kẹt xe, ùn tắc giao thông vẫn xảy ra.

Trong số 20 triệu dân đang sống ở Thượng Hải có khoảng trên 4 triệu người là lao động từ các nơi khác đến. Điều này tạo cho Thượng Hải sức ép rất lớn về vấn đề nhà ở. Hàng loạt chung cư cao tầng cứ liên tục mọc lên, nhưng vẫn chưa đáp ứng nổi. Sống và làm việc tại Thượng Hải, hoặc người Thượng Hải... bây giờ là một "thương hiệu" rất có giá ở Trung Quốc.

Dân Thượng Hải thuộc vào loại giàu có bậc nhất ở Trung Quốc hiện nay. Và, nhu cầu về tiêu dùng của người dân thành phố luôn bùng nổ. Các đại siêu thị, trung tâm mua sắm dày đặc không ngừng mở ra. Đến nỗi bên cạnh hệ thống cung ứng hàng hóa khổng lồ như vậy, chính quyền Thượng Hải vừa quyết định xây thêm một cảng hàng hóa lớn vào bậc nhất trên thế giới nằm ở một hòn đảo cách bờ 30km...

   Bùi Thuận