Tiến tới kỷ niệm ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30-4)
Nghĩa trang giữa rừng Mã Đà

Nhiều người đã đến nơi này, nhưng không phải ai cũng biết, giữa rừng sâu Mã Đà có một nghĩa trang mà đến nay nhiều phần mộ vẫn chưa tìm thấy hoặc có thì chưa xác định được "danh tính".

Nhiều người đã đến nơi này, nhưng không phải ai cũng biết, giữa rừng sâu Mã Đà có một nghĩa trang mà đến nay nhiều phần mộ vẫn chưa tìm thấy hoặc có thì chưa xác định được "danh tính".

* 4 tấm bia mộ và những hố đào

Từ thị trấn Vĩnh An, đi qua Đập thủy điện Trị An rồi "xuyên" rừng khoảng 30km về hướng Đông Bắc là đến Khu di tích căn cứ Trung ương Cục miền Nam (thuộc huyện Vĩnh Cửu). Tại nơi này có một Đền thờ liệt sĩ Mã Đà nằm cạnh Nghĩa trang liệt sĩ Mã Đà. Người quyết định xây dựng Đền thờ liệt sĩ Mã Đà bằng tiền lương hưu là ông Nguyễn Trùng Phương (Sáu Phương), nguyên Phó chủ tịch UBND tỉnh đồng thời là người đã tìm thấy nghĩa trang liệt sĩ nơi đây.

Nghĩa trang giữa rừng sâu nhưng vẫn thường có nhiều người đến viếng và ngày ngày vẫn được nhang khói ấm cúng.

Ngôi đền thờ nằm dưới gốc cây da cổ thụ. Bên trong đền thờ có một tấm bia đề chữ "Danh sách 60 liệt sĩ". Nói là 60 liệt sĩ nhưng thực tế chỉ có 4 người có tên họ, quê quán, thời gian hy sinh, còn lại đều chưa xác định được. Trong khuôn viên đền thờ có 4 tấm bia mộ liệt sĩ được đúc bằng xi măng. Phía sau đền thờ là một hồ nuôi cá được xây dựng theo hình bản đồ Việt Nam, tượng trưng cho 54 dân tộc anh em từng có mặt tại miền Nam để đánh đuổi kẻ thù trong kháng chiến chống Mỹ. Giám đốc Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu Trần Văn Mùi cho biết: "Tất cả những ý tưởng xây dựng, cách bài trí, tổ chức này là của chú Sáu Phương".

Ông Nguyễn Trùng Phương kể lại: "Năm 2004, trong lúc triển khai xây dựng Khu di tích căn cứ Trung ương Cục miền Nam, tôi được một số anh em từng sống ở đây và bà con địa phương cho biết, trong chiến tranh nơi này có một nghĩa trang "dã chiến" chôn cất ít nhất 60 liệt sĩ. Sau mấy lần truy tìm, tôi phát hiện có một số hố đào và đặc biệt có 4 tấm bia mộ đúc bằng xi măng". Những hố này chính là những nấm mồ liệt sĩ được thân nhân đào lấy cốt. Còn 4 tấm bia mộ có một điểm chung là cả 4 chiến sĩ đều hy sinh cùng ngày 22-4-1975. Các anh là: Nguyễn Hồng Việt và Nguyễn Xuân Hải, cùng quê ở thị xã Bắc Ninh (tỉnh Hà Bắc cũ); Phạm Hữu Tuấn, quê ở xã Các Sơn, huyện Tĩnh Gia (tỉnh Thanh Hóa) và Vũ Ngọc Quang, quê ở huyện Vũ Thư (tỉnh Thái Bình).

Mang 4 tấm bia mộ về đặt gốc cây da cổ thụ, ông Sáu Phương quyết định cho xây dựng Đền thờ liệt sĩ Mã Đà tại đây. Ông suy nghĩ rằng: "Cho dù anh em có còn ở đây hay đã được đưa hài cốt về quê nhà hoặc được chôn cất tử tế tại nghĩa trang liệt sĩ nào đó, thì nơi này vẫn còn phảng phất hương hồn anh em. Xây một đền thờ là để thờ cúng vong linh liệt sĩ, đồng thời là giáo dục thế hệ trẻ và nhắc nhở mọi người rằng các chiến sĩ hy sinh để cho chúng ta có cuộc sống hôm nay". Và ông cũng nghĩ rằng, do trong chiến tranh, nhiều phần mộ liệt sĩ được đắp vội nên qua thời gian đã không còn tìm thấy mô đất, bia mộ. Vì vậy, ông quyết định "khoanh vùng" và đặt tạm nơi phát hiện các hố đào cùng 4 tấm bia mộ là "Nghĩa trang liệt sĩ Mã Đà".

* Các anh giờ ở nơi đâu?

Năm 2008, một cán bộ công tác ở Bưu điện tỉnh Đồng Nai đã tìm thấy mộ người thân là liệt sĩ, trung tá quân đội được chôn cất tại nghĩa trang này. Ông Sáu Phương còn cho biết, mấy năm trước, trung tướng Lê Nam Phong khi đến thăm nơi này cũng đã xác nhận: "Mấy chiến sĩ hy sinh hồi tháng 4-1975 là lính của Sư đoàn 7 tham gia giải phóng Định Quán, Long Khánh rồi bị thương, hy sinh và đưa về đây chôn cất".

Nhiều khả năng có hơn con số 60 liệt sĩ được chôn cất tại đây vì theo một số nhân chứng lịch sử, trong chiến tranh, cạnh nghĩa trang có con đường xe thồ đi từ vàm Suối Nhung ra km96 trên đường 20 (huyện Định Quán). Do vậy, nhiều chiến sĩ bị thương được đưa về điều trị tại các "bệnh viện" như: Quân dân y miền Đông, K72, K74 (ở quanh khu vực này) và đã hy sinh nên được chôn cất tại đây. Mặt khác, theo một nữ thư ký của Văn phòng Trung ương Cục miền Nam (giai đoạn 1961-1962) là bà Hồng Nhựt, thì trong nghĩa trang này còn chôn cất 3 người làm việc cho Trung ương Cục đó là ông "Bảy AK" và 2 chiến sĩ trẻ quê ở tỉnh Bến Tre và Long An.

Đền thờ liệt sĩ Mã Đà.

Thế nhưng, không ai còn nhớ hài cốt của những liệt sĩ đã biết rõ tên tuổi, quê quán và cả những liệt sĩ "vô danh" từng chôn cất tại nghĩa trang này bây giờ ở đâu. Anh hùng lực lượng vũ trang Phạm Hạnh Phúc cho biết, hiện tại mới xác định được hài cốt của 4 liệt sĩ có bia mộ. Trong đó, 2 người có hài cốt được đưa về chôn cất tại Nghĩa trang liệt sĩ tỉnh Đồng Nai và 2 người khác chôn cất tại Nghĩa trang liệt sĩ tỉnh Bình Phước. Tuy nhiên, tên thì đúng còn quê quán của các liệt sĩ này không trùng khớp như ghi trong bia mộ có tại Đền thờ liệt sĩ Mã Đà.

Hiện nay, việc tìm kiếm hài cốt các liệt sĩ từng được chôn cất hoặc vẫn còn nằm tại Nghĩa trang Mã Đà vẫn đang được nhiều người có trách nhiệm tiếp tục thực hiện. Cùng với đó, ông Sáu Phương đang ấp ủ dự định xây dựng những ngôi mộ gió và quy tập các phần mộ còn hài cốt để thành lập lại Nghĩa trang liệt sĩ Mã Đà ngay tại nơi này. Còn hiện tại, nơi đền thờ, nghĩa trang này các anh vẫn không hề lạnh lẽo. Ngày ngày, anh em ở chốt kiểm lâm gần đó vẫn tới lui thắp nhang. Và từ mấy năm nay, mỗi khi đến ngày 22-4, ông Sáu Phương và các cán bộ của huyện Vĩnh Cửu, Khu bảo tồn thiên nhiên và di tích Vĩnh Cửu đều làm giỗ cho các liệt sĩ nơi này.

Trường Quân