Nhiều bất cập trong việc thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải

Cải tạo ô nhiễm ở Suối Linh

Chính phủ đã ban hành Nghị định 67 về thu phí bảo vệ môi trường (BVMT) đối với nước thải, dựa trên nguyên tắc "Người gây ô nhiễm phải trả tiền". Đã hơn một năm rưỡi kể từ ngày Nghị định có hiệu lực thi hành nhưng việc thu phí vẫn còn rất nhiều điều bất cập. Liên quan đến vấn đề này đã được đại diện các tỉnh, thành phía Nam phản ánh tại hội nghị sơ kết việc thực hiện NĐ 67/CP diễn ra mới đây tại Đồng Nai

* Gây ô nhiễm phải trả tiền

Nghị định 67/CP về "Thu phí bảo vệ môi trường đối với nước thải" đã được thực hiện từ 1-1-2004 cho hai nhóm: nước thải sinh hoạt (NTSH) và nước thải công nghiệp (NTCN). Nghị định này đã thể hiện rõ tính công bằng trong việc tăng cường trách nhiệm cộng đồng và các doanh nghiệp (DN) trong sinh hoạt và sản xuất, nhằm từng bước cải thiện môi trường, bảo vệ tài nguyên nước, BVMT lao động, tạo ra những sản phẩm sạch, đem lại ưu thế trong cạnh tranh trên thị trường kinh tế thế giới.

Ông Nguyễn Văn Tài, Vụ phó Vụ môi trường (Bộ TN-MT) cho biết: "Việc thu phí BVMT đối với nước thải, là một công cụ kinh tế đắc lực đem lại hiệu quả cao không chỉ về kinh tế, xã hội mà còn góp phần vào việc phát triển môi trường bền vững của đất nước". Theo ông Tài, nếu áp dụng nghiêm túc và triệt để Nghị định 67 sẽ tạo ra nhiều lợi ích sau: Đó là, khi phải chịu phí BVMT đối với nước thải thì từ hộ gia đình đến các DN, cơ sở sản xuất sẽ phải tính toán làm sao để sử dụng tiết kiệm nước, điều này đồng nghĩa với việc giảm chi phí mua nước và giảm phí tính trên nước thải ô nhiễm thải ra. Nếu nhiều khách hàng làm được điều này thì lượng nước khai thác từ tài nguyên sẽ tiết kiệm hơn, như thế nguồn nước ngầm cũng sẽ được bảo vệ khỏi nguy cơ sụt giảm nhanh do khai thác quá cạn kiệt. Mặt khác, đối với những DN phải sử dụng lượng nước đầu vào nhiều, nước thải ra ô nhiễm nặng sẽ phải tìm các biện pháp khống chế lượng nước sử dụng hoặc đầu vào xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn, vì nước thải nhiễm ít, DN chịu phí ít, DN nào xử lý nước thải đạt tiêu chuẩn sẽ không phải đóng phí. Như thế nhiều DN sẽ phải tìm đến các công nghệ xử lý nước để áp dụng biện pháp sản xuất sạch hơn nhằm khắc phục những khâu sản xuất gây thất thoát nước, khống chế được lượng thải ô nhiễm, giảm được chi phí nước thải cả về lượng lẫn chất. Một khi nhiều DN cùng áp dụng các biện pháp xử lý nước thải, môi trường sinh thái và môi trường lao động sẽ được cải thiện. Tất nhiên, những sản phẩm được tạo ra từ môi trường sản xuất được kiểm soát tốt về môi trường sẽ có lợi thế hơn trên thị trường thế giới.

* Việc thu phí vẫn còn nhiều bất cập

Nếu nước thải ô nhiễm được kiểm soát tốt thì sông suối sẽ không bị ô nhiễm thế này.

Sau hơn một năm rưỡi thực hiện việc thu phí BVMT đối với nước thải, đã có 45/64 tỉnh, thành trong cả nước tiến hành thu phí, trong đó có 34 tỉnh, thành thực hiện việc thu phí từ ngày 1-1-2004 và 11 tỉnh, thành khác áp dụng thu phí từ 1-1-2005. Đến nay, tổng phí thu được trong cả nước là 200 tỷ đồng, trong đó khoảng 110 tỷ thu từ phí nước thải công nghiệp (NTCN) và 95 tỷ từ NTSH. Đồng Nai đứng thứ 5 với số thu 2,3 tỷ đồng (sau TP.HCM: 23,2 tỷ đồng, Cần Thơ: 8,1 tỷ, Quảng Ninh: 4 tỷ và Bà Rịa - Vũng Tàu: 2,7 tỷ đồng). Theo đại diện các tỉnh, thành, việc thu phí cũng như thực hiện các khâu phục vụ việc thu phí hiện nay vẫn còn rất nhiều bất cập.

Một đại biểu của TP.HCM cho rằng: Theo quy định, để xác định nồng độ chất ô nhiễm có trong nước thải của DN, chuyên viên Sở TN-MT phải lấy 3 mẫu để xác định hàm lượng 7 chất ô nhiễm đặc trưng, nhưng hiện nay mới chỉ xác định 4 thành phần chất chính là BOD, COD, TSS và kim loại nặng để làm căn cứ tính phí cho DN đó. Để lấy được mẫu nước thải, cơ quan quản lý phải báo trước cho DN và đã xảy ra trường hợp nghịch lý: sau khi xét nghiệm mẫu, nồng độ chất ô nhiễm trong mẫu nước thải này lại thấp hơn nồng độ chất ô nhiễm do DN tự kê khai. Vì do được báo trước, DN đó đã đủ thời gian để "ém" và giảm lượng nước thải ô nhiễm ra các cống xả hoặc hồ chứa. Mặt khác, Bộ TN-MT cũng xem xét việc đánh đồng mức phí đối với các ngành nghề khác nhau. Mặc dù với cùng chỉ số BOD hoặc COD nhưng việc xử lý các thành phần này phức tạp khác nhau, ví dụ xử lý BOD ở ngành sản xuất giấy phức tạp và tốn kém hơn so với ngành sản xuất thực phẩm. Còn đại biểu ở tỉnh Sóc Trăng đề nghị việc thu phí nên tính theo quý hoặc năm chứ không nên tính theo tháng như hiện nay vì đặc thù sản xuất của tỉnh có nhiều cơ sở sản xuất chế biến thủy hải sản chỉ làm theo mùa vụ. Hơn nữa có những trường hợp chi phí cho toàn bộ các khâu từ lấy mẫu, xét nghiệm... tốn trên dưới 300.000 đồng/mẫu/tháng, trong khi sau xác định, mức phí của DN đó chỉ phải đóng khoảng 60.000 đồng/tháng. Bộ cũng cần thống nhất cách lấy mẫu nước thải ở nguồn xả thải đầu tiên của nhà máy tại hồ chứa, bể lắng lọc, hồ xử lý hoặc lấy nước ở nguồn xả thải sau là cống xả thải ra sông suối... (vì nồng độ ô nhiễm ở hai điểm này hoàn toàn khác nhau) - để xác định chính xác nồng độ và hàm lượng các chất ô nhiễm, tránh tình trạng giữa các tỉnh lân cận có các nhà máy sản xuất cùng ngành, cùng lượng thải nhưng mức phí thu chênh lệch quá cao. Ý kiến của đại diện các tỉnh Trà Vinh, Cà Mau, Bạc Liêu, Bến Tre chủ yếu nêu vấn đề: Hiện nay đang tiến hành thu phí BVMT đối với nước thải áp dụng cho NTSH và NTCN. Song kinh tế đặc thù của những tỉnh này là nuôi trồng thủy, hải sản, trong đó nghề nuôi tôm công nghiệp phát triển rất mạnh - tất nhiên ÔNMT từ hoạt động nuôi trồng thủy hải sản này cũng không ít - Vậy mức phí theo dạng nào? Nếu áp dụng một trong hai loại trên để tính phí thì không hợp lý. Còn đại diện tỉnh Bình Dương kiến nghị để tránh chồng chéo, khi thu phí đối với các DN chỉ nên thu phí NTCN, không nên cùng lúc thu hai loại phí NTSH và NTCN, vì chẳng nhà máy nào tách riêng hai nguồn thải. Một vài ý kiến khác lại cho rằng Bộ TN-MT cần công bố tiêu chuẩn của phòng thí nghiệm để lấy một tiêu chuẩn chung, không nên để tình trạng mạnh tỉnh nào tỉnh nấy xét nghiệm mẫu và đưa ra nồng độ chất ô nhiễm mà tính phí. Vì ở tỉnh, thành có phòng thí nghiệm hiện đại, việc xét nghiệm mẫu chính xác hơn và việc tính phí cho DN ở tỉnh đó thường cũng cao hơn ở những phòng thí nghiệm được trang bị thô sơ. Việc công bố tiêu chuẩn phòng thí nghiệm còn tránh được tình trạng phát sinh tiêu cực ở bộ phận lấy mẫu, xét nghiệm và cả khi đưa ra kết luận nồng độ chất ô nhiễm của mẫu nước thải.

Cho đến nay, vẫn còn 19 tỉnh, thành trên cả nước chưa tiến hành thu phí nước thải. Để thuận tiện cho việc thu phí, vừa qua Bộ cũng đã có thông tư hướng dẫn xác định khối lượng các chất gây ô nhiễm, nhưng những vấn đề liên quan đến phí nước thải này vẫn còn nhiều vấn đề mà Bộ TN-MT và Bộ Tài chính cần có thêm thời gian để xem xét, điều chỉnh, bổ sung.

Phương Liễu