Hoàn thiện Bộ luật Hình sự, không để khoảng trống pháp lý

Việc sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự (BLHS) đặt ra yêu cầu vừa đáp ứng kịp thời những vấn đề mới phát sinh trong thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, vừa bảo đảm tính chặt chẽ, thống nhất và khả thi của pháp luật.

Tại Hội thảo lấy ý kiến Dự thảo BLHS (sửa đổi) do Công an thành phố tổ chức ngày 18-9, các đại biểu tập trung phân tích nhiều nội dung quan trọng, nhất là mở rộng trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội, pháp nhân thương mại và tội phạm có tổ chức; đồng thời đề xuất bổ sung, hoàn thiện các quy định nhằm đáp ứng yêu cầu phòng ngừa, xử lý tội phạm trong tình hình mới.

Lực lượng công an địa phương trên địa bàn Đồng Nai kiểm tra việc xử lý chất thải tại cơ sở. Ảnh minh họa

Mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự

Tại hội thảo nêu trên, Thượng tá Huỳnh Yên Nam, Phó Trưởng phòng Tham mưu Công an thành phố cho biết: Một trong những nội dung được đặt ra là mở rộng phạm vi chịu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chuẩn bị phạm tội, tập trung vào một số nhóm tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, trật tự, an toàn công cộng. Việc sửa đổi hướng đến xử lý sớm những hành vi mà ngay từ giai đoạn chuẩn bị đã bộc lộ rõ ý định phạm tội, có tổ chức, công cụ, phương tiện và mục tiêu cụ thể.

Đây là hướng tiếp cận nhằm phòng ngừa tội phạm từ sớm, từ xa. Tuy nhiên, cùng với yêu cầu xử lý sớm cũng đồng thời đặt ra thách thức trong việc xác định lỗi chủ quan (ý chí phạm tội) và phân định rõ ràng giữa hành vi chuẩn bị phạm tội theo quy định với các hoạt động chuẩn bị dân sự, kinh tế hợp pháp. Trao đổi về vấn đề này, ông Doãn Cao Sơn, Trưởng phòng Thực hành quyền công tố, xét xử án hình sự về trật tự xã hội Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) thành phố cho rằng: Liên quan đến người chỉ đạo, tổ chức, tham gia chuẩn bị phạm tội (quy định tại khoản 2, Điều 14), cần làm rõ hành vi đóng góp và mục đích phạm tội cụ thể. Việc một người có công cụ, trao đổi thông tin hoặc tham gia một nhóm trực tuyến không thể tự thân được xem là bằng chứng chứng minh hành vi chuẩn bị phạm tội. Đồng thời cần xác định rõ ranh giới giữa giai đoạn chuẩn bị, bắt đầu thực hiện tội phạm, phạm tội chưa đạt và tội phạm hoàn thành.

Trong thực tiễn điều tra, xử lý tội phạm, đây là vấn đề quan trọng. Nếu không xác định rõ dấu hiệu khách quan, mục đích và mức độ tham gia, việc suy diễn từ những hành vi đơn lẻ như: liên lạc, trao đổi thông tin, giao dịch hoặc chuẩn bị phương tiện có thể gây khó khăn trong chứng minh tội phạm.

Một vấn đề khác được đặt ra là trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại. Dự thảo định hướng mở rộng trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại ở một số tội danh thuộc các lĩnh vực: thuế, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm, đất đai, lao động, an toàn lao động...

Đại diện VKSND thành phố đề nghị làm rõ căn cứ xác định hành vi được thực hiện nhân danh, vì lợi ích và có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân. Đặc biệt, không nên suy đoán sự chấp thuận của doanh nghiệp chỉ từ việc doanh nghiệp có lợi ích; cũng không chỉ căn cứ vào chức danh của cá nhân để quy trách nhiệm. Việc phân hóa trách nhiệm cần gắn với lỗi, vai trò, mức độ chủ động, lợi ích thu được và các tình tiết cụ thể của vụ việc.

Điểm đáng chú ý trong các ý kiến góp ý là yêu cầu bảo đảm không hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế. Theo một số đại biểu, cần quy định rõ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự, bảo đảm cá thể hóa trách nhiệm; đồng thời không để xảy ra tình trạng bỏ lọt tội phạm.

Phát biểu kết luận tại Hội thảo lấy ý kiến Dự thảo BLHS (sửa đổi) do Công an thành phố tổ chức ngày 18-9, Đại tá Lâm Văn Long, Phó Giám đốc Công an thành phố đề nghị các đại biểu Quốc hội thuộc Đoàn Đại biểu Quốc hội thành phố tiếp tục nghiên cứu, đóng góp ý kiến; đồng thời đề nghị cấp ủy, chính quyền, các sở, ban, ngành phối hợp với lực lượng công an trong tuyên truyền, góp ý, hoàn thiện và triển khai dự án luật.

Nhận diện sớm tội phạm có tổ chức

Một nội dung khác nhận được sự quan tâm là đề xuất bổ sung quy định về “nhóm tội phạm có tổ chức”, đồng thời bổ sung tội thành lập hoặc tham gia nhóm tội phạm có tổ chức. Quy định này nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc phòng ngừa, xử lý sớm các nhóm tội phạm; đáp ứng yêu cầu nội luật hóa Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.

Từ thực tiễn áp dụng pháp luật, đây cũng là nội dung cần được quy định chặt chẽ. VKSND thành phố đề nghị phân biệt rõ “phạm tội có tổ chức” với “nhóm tội phạm có tổ chức”; đồng thời cụ thể hóa các dấu hiệu về “sự câu kết chặt chẽ”, cơ cấu và tính liên tục. Việc cùng có mặt, cùng giao dịch hoặc cùng tham gia một nhóm trò chuyện không thể mặc nhiên đồng nhất với tham gia nhóm tội phạm có tổ chức.

Đặc biệt, đối với những trường hợp cho mượn tài khoản, nhận hoặc chuyển tiền, cần xác định thời điểm người đó biết mục đích phạm tội, hành vi giúp sức và phạm vi ý chí chung. Không thể lấy nhận thức phát sinh ở giao dịch sau để mặc nhiên quy trách nhiệm cho những giao dịch trước đó.

Việc làm rõ những dấu hiệu này có ý nghĩa trực tiếp trong bối cảnh tội phạm ngày càng có xu hướng sử dụng công nghệ, tài khoản trung gian, phương thức giao dịch phân tán và hoạt động xuyên địa bàn.

Song song đó, dự thảo BLHS (sửa đổi) bổ sung một số tội danh mới và nhiều hành vi phạm tội mới trong các lĩnh vực như: trật tự quản lý kinh tế, an ninh mạng, công nghệ cao, môi trường, an toàn công cộng, viễn thông, thương mại và sở hữu trí tuệ.

Việc bổ sung những quy định mới được đặt trong bối cảnh xuất hiện nhiều dạng hành vi nguy hiểm chưa được pháp luật hình sự hiện hành bao quát đầy đủ. Tuy nhiên, các ý kiến góp ý cũng đặt ra yêu cầu đánh giá kỹ mức độ nguy hiểm của từng hành vi, xác định ranh giới giữa trách nhiệm hình sự với trách nhiệm dân sự, hành chính, tránh chồng lấn với các tội danh hiện hành và tránh hình sự hóa quan hệ kinh tế, dân sự.

Trần Danh