Công nghệ sinh học ở Đồng Nai "đứng" ở đâu trong chiến lược phát triển kinh tế, nâng cao sức cạnh tranh thời hội nhập WTO?

Hội thảo khoa học "Công nghệ sinh học tỉnh Đồng Nai - Định hướng và giải pháp" do Sở Khoa học và công nghệ (KH- CN) tổ chức vào ngày 17-10 đã thu hút sự tham gia đông đảo của các nhà khoa học ở các trung tâm, viện nghiên cứu, các nhà quản lý và doanh nghiệp ở trong và ngoài tỉnh. Đây là một vấn đề rất có ý nghĩa và mang tầm thời đại không chỉ đối với Đồng Nai mà còn cho cả nước trên con đường phát triển kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh trong thời kỳ hội nhập toàn cầu.

Phòng nuôi cấy mô CNSH.

* Đầu tư cho công nghệ sinh học còn nhỏ bé

TS. Dương Hoa Xô, Giám đốc công nghệ sinh học (CNSH) cho biết, ở Việt Nam CNSH và ngành công nghiệp sinh học chưa phát triển do đầu tư còn rất thấp, trang thiết bị còn lạc hậu. Cụ thể, trong 22 năm (1981-2002), chương trình CNSH được Nhà nước đầu tư khoảng 7,52 triệu USD là quá bé nhỏ so với nhiều nước trên thế giới. Trong đó, Canada năm 2002 đã đầu tư vào CNSH khoảng 1,5 tỷ USD; Trung Quốc năm 1999 là 117 triệu USD và đến năm 2005 mức đầu tư đã tăng lên gấp 4 lần; Singapore năm 2000 đã dành cho chương trình này 600 triệu USD; còn Malaysia cũng đã có kế hoạch đầu tư 10 tỷ USD cho 10 năm tới; hoặc một trong những nước nghèo nhất trên thế giới như Cuba cũng đã đầu tư 1 tỷ USD cho phát triển CNSH từ năm 1988 - 1996...

Bên cạnh đó, theo TS. Xô, số lượng các nhà khoa học trong lĩnh vực sinh học và công nghệ sinh học truyền thống ở nước ta tuy khá đông đảo nhưng về lĩnh vực công nghệ cao trong CNSH (như công nghệ gen...) đang rất thiếu các nhà khoa học có trình độ. Số cán bộ làm CNSH ở nước ta hiện chỉ có khoảng 2.000 người, thuộc vào loại thấp nhất trên thế giới. Trong khi cũng trong lĩnh vực này, Canada có tổng nguồn nhân lực lên đến 62.000 người, Trung Quốc 100.000 người, Cuba 3.000 người (riêng Trung tâm công nghệ gen và di truyền của Cuba đã có 700 người).

Cũng giống như cả nước, việc đầu tư xây dựng cơ sở vật chất và đào tạo nguồn nhân lực cho CNSH ở Đồng Nai chưa được quan tâm, công nghiệp sinh học chậm phát triển, chưa tạo ra được sản phẩm chủ lực cho nền kinh tế địa phương. Theo Sở KH-CN, hoạt động CNSH ở Đồng Nai đến nay vẫn còn tập trung vào các công nghệ cổ điển, mặc dù đã có những tiếp cận về kỹ thuật nuôi cấy tế bào thực vật, kỹ thuật vi ghép... nhưng chưa tiếp cận được nhiều với công nghệ gen, công nghệ enzyme... Ông Phạm Minh Báu, Phó giám đốc Sở NN-PTNT cho biết, đến nay việc ứng dụng CNSH vào sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi ở Đồng Nai đã có nhiều tiến bộ (như 100% diện tích lúa, bắp, mía, đậu và 90% diện tích khoai mì được gieo trồng bằng giống mới, hoàn thành chương trình nạc hóa đàn heo nâng cao tỉ lệ nạc lên 50 - 60%...). Nhưng thực ra nhìn trên tổng thể thì hiệu quả chưa cao, vì thiếu đồng bộ và không có điều kiện lan tỏa nhanh. Kỹ sư Nguyễn Phú Cường, Giám đốc Công ty phát triển công nghệ sinh học Donatechno cho biết, qua gần 10 năm thực nghiệm, đưa giống sầu riêng chất lượng cao ra sản xuất trong dân, đến nay Donatechno cũng chỉ mới đạt kết quả được thị trường chấp nhận. Nhưng điều đó không có nghĩa là nông dân đã biết nhiều về kỹ thuật canh tác cây sầu riêng - dù cho cây sầu riêng đã tồn tại trên đất Nam bộ cả 100 năm! Kỹ sư Cường cho rằng, CNSH chưa được áp dụng một cách có hiệu quả, đôi khi các nghiên cứu còn xa rời thực tiễn! Ông nói rằng, 10 năm qua hầu như chưa có nhà khoa học nào tiếp cận với doanh nghiệp của ông để nghiên cứu hoặc tư vấn kỹ thuật cho việc sản xuất nhân giống cây sầu riêng chất lượng cao!

* Cần có một chiến lược tổng thể và sự liên kết hợp tác trong ứng dụng CNSH

Theo GS.TS Bùi Chí Bửu, Viện trưởng Viện KH-KT nông nghiệp miền Nam, chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp là yêu cầu phát triển không những của nông nghiệp Việt Nam mà còn là xu thế của cả khu vực châu Á trong chặng đường sắp tới. Thách thức lớn nhất cho nông nghiệp Việt Nam nói chung và nông nghiệp Đồng Nai nói riêng là sức cạnh tranh nông sản trong quá trình hội nhập quốc tế và phát triển kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Yêu cầu nâng cao phẩm chất nông sản đang đặt ra cho nhà chọn giống những thách thức mới. Những năm gần đây, việc khai thác ưu thế lai trên cây lúa, bông, bắp đã và đang phát huy tốt trong sản xuất. Tuy vậy, công nghệ hạt giống của Việt Nam đang gặp nhiều "sức ép" trong một thị trường cạnh tranh của khu vực và thế giới. GS.TS Bửu dẫn chứng đối với cây lương thực, năng suất cây lai có thể tăng thêm từ 10 - 30% năng suất cao nhất của giống thuần.

Bò sữa đang là nghề chăn nuôi phù hợp với nhu cầu phát triển của nông thôn và thị trường.

Các nhà khoa học đến từ Trung tâm, Viện nghiên cứu hạt nhân cho rằng, ứng dụng hạt nhân trong công nghệ sinh học và nông nghiệp mang lại hiệu quả rất cao. Một con số minh họa từ Trung tâm hạt nhân TP. Hồ Chí Minh cho thấy, với 30 tỷ đồng đầu tư ban đầu, trung tâm chẳng những đã trả xong vốn đầu tư, mà mỗi năm còn thu về hàng tỷ đồng. Tuy nhiên, để có thể đưa CNSH vào phục vụ sản xuất và đời sống, các nhà nghiên cứu khoa học cho rằng, cần có một chiến lược tổng thể trên cơ sở thế mạnh của từng vùng, miền về vị trí địa lý, điều kiện thổ nhưỡng để có sự đầu tư hợp lý cho nghiên cứu, trang bị cơ sở vật chất và đầu tư nguồn nhân lực. Giám đốc Sở NN-PTNT Đồng Nai Nguyễn Văn Giàu khuyến nghị nên xem xét cụ thể về nhân lực, vật lực của Việt Nam, của địa phương mà cân nhắc để đầu tư phát triển hạ tầng kỹ thuật cho CNSH. Theo ông Giàu, với thực lực hiện nay của Việt Nam, đội ngũ khoa học vừa thiếu lại vừa yếu, nếu tỉnh nào cũng tập trung đầu tư Trung tâm CNSH thì người đâu ra để làm và đầu tư bao nhiêu tiền cho đủ, như vậy sẽ rất lãng phí. Có ý kiến đặt ra là nên đầu tư vào lĩnh vực nào trước, nông nghiệp hay y tế hoặc là môi trường? Và, nếu là nông nghiệp, thì nên chọn loại cây, con nào là mũi nhọn để đầu tư? Cũng có ý kiến cho rằng, Đồng Nai nên tận dụng ưu thế trục sinh thái Lâm Đồng - Đồng Nai với các loại gen phong lan, nấm... có sẵn trong các vùng Cát Tiên, Mã Đà... để tác động CNSH vào nhằm tạo ra loại hàng hóa phục vụ tiêu dùng trong nước và xuất khẩu...

Cuộc hội thảo đã "xới" lên những vấn đề liên quan đến sự phát triển kinh tế -xã hội trong thế kỷ 21 - thế kỷ của CNSH. Từ đây cũng cho thấy nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ trong đầu tư phát triển CNSH và cần tiếp tục có sự khẩn trương nghiên cứu sắp xếp lại hợp lý cơ cấu phát triển, ưu tiên cho lĩnh vực, ngành nghề, cây, con nào trong quá trình thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nhất là khi Việt Nam đang bắt đầu bước vào nền kinh tế thế giới với tư cách là thành viên thứ 150 của WTO.

Kim Loan