Hiện tượng Mạc Ngôn trong lòng độc giả Việt

Xuất hiện lần đầu tiên ở Hội sách TP.Hồ Chí Minh lần thứ 2 (năm 2002), đến hội sách lần 5 (vào tháng 3 vừa qua) thì Mạc Ngôn - một cây bút tên tuổi của văn học đương đại Trung Quốc - đã trở thành tác giả quen thuộc, chiếm chỗ đứng nhất định và đủ sức tạo nên "hiện tượng Mạc Ngôn" trong lòng bạn đọc Việt Nam...

Là một tác giả quen thuộc ở Việt Nam với các tiểu thuyết đồ sộ như: Báu vật của đời, Đàn hương hình, Sống đọa thác đày và sau đó là Cây tỏi nổi giận, Rừng xanh lá đỏ... Mới đây nhất, Mạc Ngôn tái ngộ độc giả Việt Nam qua hàng loạt tựa mới như: Châu chấu đỏ, Bạch hoa miên, Trâu thiến, Con đường nước mắt, Ma chiến hữu, Hoan lạc, Người tỉnh nói chuyện mộng du. Những tác phẩm của ông đã định hình một chỗ đứng nhất định, đủ sức làm nên một hiện tượng Mạc Ngôn trong thị hiếu người đọc.

Nói đến Mạc Ngôn, người đọc nhớ ngay đến phản ánh rất chân thực, sinh động và không chút che đậy cuộc sống xã hội Trung Quốc thời cải cách. Đó là vấn đề xã hội, sự băng hoại đạo đức, vấn đề khát vọng tính dục mà lâu nay văn học phương Đông thường hay né tránh. Nói đến Mạc Ngôn, người đọc nghĩ ngay đến những tác động tích cực đến tư duy sáng tạo của các nhà văn, trong đó có một bộ phận nhà văn Việt Nam hiện nay, thông qua những cuốn tiểu thuyết lịch sử của ông như: Cao lương đỏ, Đàn hương hình, Báu vật của đời. Trong đó, Cao lương đỏ đã được chuyển thể thành bộ phim điện ảnh nổi tiếng qua bàn tay của đạo diễn Trương Nghệ Mưu và nữ diễn viên Củng Lợi. Với Báu vật của đời, tác phẩm được đánh giá có giá trị cao về nội dung và sự điêu luyện trong nghệ thuật thể hiện, ông đã khái quát chân thực một giai đoạn lịch sử xã hội khá dài của Trung Quốc từ hiện đại đến đương đại thông qua các thế hệ trong gia đình Thượng Quan. Tác phẩm này như tác giả thừa nhận là "viên đá nặng nhất trong lâu đài văn học" của bản thân, thể hiện đầy đủ cái nhìn của tác giả đối với các vấn đề xưa như: lịch sử, quê hương, cuộc sống. Điều này đã có thể lý giải vì sao mới làm quen với thị trường sách ở Việt Nam trong những năm gần đây nhưng ngay từ đầu, Mạc Ngôn đã có một sức hút kỳ lạ.

Dù ít nhiều bị xem là có những trang viết quá chú trọng việc miêu tả sắc dục, gây nên những luồng suy nghĩ trái ngược nhưng Mạc Ngôn đã phản ánh rất chân thực, sinh động và không chút che đậy xã hội Trung Quốc thời cải cách. Những tác phẩm này được Mạc Ngôn viết theo phương pháp cách tân, trình bày "mảng khuất" của cuộc sống Trung Quốc đương đại. Với lối viết như vậy, tác giả đã mở ra một không gian lịch sử rộng lớn, cực kỳ hấp dẫn, vì nó phản ánh thực chất cuộc sống con người như nó vốn có... Tác giả đã dùng cặp mắt hiện tại để phản ánh cuộc sống nông thôn trong quá khứ. Chính vì thế, trong tác phẩm của Mạc Ngôn, người đọc thường bắt gặp cái đói và sự hủy diệt.

Hơn thế nữa, các tác phẩm của Mạc Ngôn đều nói lên nỗi đau trước thân phận của con người. Đọc Mạc Ngôn từ Cao lương đỏ cho tới Báu vật của đời rồi Đàn hương hình, Cây tỏi nổi giận..., trở đi trở lại vẫn là chuyện của những con người, những gia đình, những dòng họ của vùng Đông Bắc Cao Mật, Sơn Đông. Nhưng bạn đọc cũng tự hỏi vì sao Mạc Ngôn không bao giờ lặp lại mình trong sáng tác. Đó là do Mạc Ngôn viết không giống ai, nhất là ở phương thức kể chuyện.

Và điều khiến người ta đặc biệt quan tâm trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn hiển nhiên là những tác phẩm lấy đề tài từ xã hội hương thôn ngày xưa. Trong Người tỉnh nói chuyện mộng du, Mạc Ngôn thừa nhận quê hương "cánh đồng gai Đông Bắc Cao Mật đó chính là bảo bối vô giá, chỉ cần sục sạo trong ấy kỹ một tí là đã có truyện dài, nhẹ một tí là đã có truyện vừa, đưa một ngón tay vào là đã lôi ra một truyện ngắn". Trong Sông khô, ông đã viết về con sông quê ông. Trong Củ cà rốt trong suốt, ông đã viết về vòm cầu và những mảnh đất trồng đay. Trong Hoan lạc, ông viết về trường học nông thôn và những bờ ao. Trong Bông trắng, ông viết về những khoảnh ruộng trồng bông và xưởng bông. Trong Bài ca ngồng tỏi thiên đường, ông viết về cây tỏi và cây hoa hòe...

Và với bộ sách mới nhất mà Công ty văn hóa Phương Nam tung ra, Trâu thiến là một thiên truyện về những điều bình dị như hoa lá cỏ cây, như sương đêm, như mưa nhỏ... hàng ngày ở nông thôn. Trong sự chất phát ẩn những điều kỳ diệu, trong những tiếng cười lấp lánh những thanh đao. Ma chiến hữu là một cách nghĩ khác về chiến tranh, một cách ca tụng riêng về chủ nghĩa anh hùng, một cuộc đối thoại giữa hai cõi âm dương, sự vướng lụy giữa con người và ma quỷ. Hoan lạc lại là một tác phẩm viết về những niềm hoan lạc điên cuồng vào năm 1987, về con đường rời khỏi gia đình không trở lại của một thanh niên nông thôn. Bạch miên hoa là một thiên truyện gần gũi với Cao lương đỏ và chưa có bất kỳ ai viết về bông trắng như thế này, một thiên sử thi đầy máu và nước mắt trên con đường tiến lên công nghiệp hóa.

Và tác phẩm của Mạc Ngôn - như một khu rừng rậm rịt, vòng vo, mơ hồ hỗn độn của từ ngữ mà bất cứ lúc nào cũng có thể nghe thấy tiếng gõ cửa của số phận con người. Bấy nhiêu đó đã đủ sức làm nên một hiện tượng Mạc Ngôn chăng?

Bùi Nguyễn