Phát triển công nghiệp vật liệu tạo nền tảng cho sản xuất

Công nghiệp vật liệu, cơ khí chế tạo được đánh giá là có vai trò nền tảng trong sản xuất công nghiệp, quyết định năng lực sản xuất quốc gia, tự chủ và sự cạnh tranh của nền kinh tế.

Sản phẩm công nghiệp hỗ trợ cho ngành sản xuất ô tô, xe máy của Công ty TNHH Tương Lai (phường Long Thành). Ảnh: Vương Thế

Bài toán làm chủ công nghệ và nâng cao giá trị gia tăng trong nước là yêu cầu cấp thiết hiện nay của sản xuất công nghiệp, đặc biệt là công nghiệp vật liệu, cơ khí chế tạo.

Nền tảng cho các ngành sản xuất

Công nghiệp cơ khí, vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp gốc, có vai trò trực tiếp đối với tự chủ kinh tế, tự chủ công nghiệp, an ninh năng lượng, an ninh hạ tầng và năng lực quốc phòng. Nó cung cấp đầu vào cho hầu hết các lĩnh vực quan trọng như: xây dựng, giao thông, năng lượng, cơ khí chế tạo, điện tử, bán dẫn, y tế và các ngành công nghệ cao. Trình độ phát triển vật liệu phản ánh trực tiếp trình độ công nghiệp hóa, năng lực khoa học - công nghệ và năng lực tự chủ của một quốc gia.

Việt Nam nói chung, trong đó có Đồng Nai nói riêng đã trở thành trung tâm sản xuất điện tử, cơ khí, dệt may, da giày và thiết bị công nghiệp của khu vực nhưng vẫn phụ thuộc khá lớn vào nguồn vật liệu công nghệ cao nhập khẩu. Không ít doanh nghiệp (DN) có thể gia công linh kiện nhưng phải nhập thép hợp kim đặc chủng; sản xuất thiết bị điện nhưng phụ thuộc polymer kỹ thuật và hóa chất tinh khiết; phát triển pin nhưng chưa làm chủ nhiều loại vật liệu cốt lõi.

Số liệu cho thấy trong nửa đầu năm 2026, Việt Nam nhập khẩu hơn 283 tỷ USD, tăng 33,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, khu vực kinh tế trong nước nhập siêu gần 25 tỷ USD, còn khu vực có vốn đầu tư nước ngoài xuất siêu khoảng 8,3 tỷ USD.

Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030, hình thành tối thiểu từ 3-5 trung tâm nghiên cứu vật liệu quốc gia, đồng thời phát triển được DN vật liệu có năng lực dẫn dắt chuỗi cung ứng.

Điều đáng chú ý là hơn 94% kim ngạch nhập khẩu của Việt Nam là tư liệu sản xuất. Việt Nam cần nhiều vật liệu đầu vào cho toàn bộ nền sản xuất, từ thép hợp kim chế tạo, nhôm kỹ thuật, đồng tinh luyện, polymer kỹ thuật, cao su kỹ thuật, hóa chất cơ bản, vật liệu điện tử, silicon bán dẫn, vật liệu từ đất hiếm đến vật liệu cho pin và lưu trữ năng lượng.

Mới đây, Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đặt mục tiêu nâng cao hiệu quả lan tỏa của khu vực đầu tư nước ngoài đối với nền kinh tế. Trong khi đó, năng lực cung ứng của DN Việt vẫn còn nhiều hạn chế. Theo Tiến sĩ Huỳnh Thanh Điền, giảng viên Trường đại học Nguyễn Tất Thành (Thành phố Hồ Chí Minh), vấn đề quan trọng là cần xây dựng chương trình tổng thể cấp quốc gia phát triển nhà cung ứng trong nước theo hướng thực chất, lấy DN làm trung tâm, từ đó nâng cao năng lực tham gia chuỗi cung ứng trong nước và thế giới.

Các DN cũng nỗ lực tự chủ trong sản xuất. Công ty TNHH Chất dẻo thân thiện (Khu công nghiệp Hố Nai) đã tự chủ một phần trong quá trình sản xuất, tái sử dụng các nguyên liệu tái chế. Theo ông Dương Quang Tiến, Giám đốc kinh doanh và phát triển thị trường của công ty, việc làm chủ được các khâu nghiên cứu công thức, tổng hợp nguyên liệu, thiết kế khuôn mẫu và sản xuất tự động hóa đã giúp ích rất nhiều cho DN.

Phát triển theo hướng tiên tiến

Trước yêu cầu phát triển công nghiệp trong giai đoạn mới, ngày 21-5-2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chủ trì buổi làm việc với Ban Chính sách và Chiến lược Trung ương cùng một số bộ, ban, ngành liên quan về định hướng phát triển công nghiệp vật liệu ở Việt Nam. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhận định: Việt Nam không thiếu tài nguyên, không thiếu nhu cầu; thiếu lớn nhất là công nghệ lõi, năng lực chế biến sâu, DN đầu đàn, hệ sinh thái nghiên cứu - thử nghiệm - kiểm định - thương mại hóa và một chiến lược tích hợp đủ mạnh để tổ chức chuỗi giá trị vật liệu quốc gia. Do đó, cần xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, chiến lược trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Sản phẩm của Công ty cổ phần Diệp Nam Phương (Khu công nghiệp Lộc An - Bình Sơn).

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt yêu cầu: Làm chủ công nghệ và nâng cao giá trị gia tăng trong nước; lấy khoa học - công nghệ, tiêu chuẩn, nhân lực chất lượng cao và DN Việt Nam làm trụ cột phát triển; phát triển công nghiệp vật liệu theo hướng xanh, bền vững, tự chủ, có năng lực cạnh tranh quốc tế, phù hợp cam kết quốc tế nhưng bảo vệ cao nhất lợi ích quốc gia.

Bộ Công thương đã xây dựng dự thảo đề cương Chiến lược phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Tại buổi họp giới thiệu về dự thảo đề cương này vào ngày 7-7, Trưởng phòng Khoáng sản và Luyện kim, Cục Công nghiệp (Bộ Công thương) Nguyễn Nam Bình cho biết: Phát triển công nghiệp vật liệu được tiếp cận theo hướng hình thành năng lực vật liệu quốc gia, bao gồm: năng lực nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm, tiêu chuẩn hóa, sản xuất, thương mại hóa, tái chế và bảo đảm nguồn cung. Hướng tới xây dựng chuỗi giá trị hoàn chỉnh, từ nguồn nguyên liệu - chế biến sâu - vật liệu - linh kiện - thiết bị - sản phẩm công nghiệp - thị trường - tái chế.

Cùng với DN, việc tự chủ sản xuất đang được Đồng Nai nỗ lực thực hiện. Trong đó đặc biệt quan tâm đến chiến lược phát triển công nghiệp hỗ trợ, đầu vào của các sản phẩm công nghiệp sản xuất. Thành phố Đồng Nai phấn đấu đến năm 2035, công nghiệp hỗ trợ chiếm từ 21-23% tổng sản lượng công nghiệp. Năm 2030, trên địa bàn sẽ có khoảng 1,2 ngàn DN hoạt động trong các lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ. Để làm được điều đó, Đồng Nai cũng định hướng phát triển thêm các khu, cụm công nghiệp hỗ trợ cùng với các chính sách khuyến khích, đặc biệt là các chính sách về tài chính, thuế, hỗ trợ kỹ thuật và quản lý…

Vương Thế