Bài toán hình thành hệ thống doanh nghiệp công nghệ chiến lược của Việt Nam

Trong thời đại phát triển dựa trên công nghệ, Việt Nam muốn bắt kịp xu thế của thế giới phải từng bước tự chủ về công nghệ để phát triển bền vững. Ðây là bài toán dài hơi cho năng lực cạnh tranh mới, đòi hỏi sự phối hợp giữa Nhà nước, doanh nghiệp (DN), nhà khoa học và thị trường.

Doanh nghiệp tham quan triển lãm tự động hóa công nghiệp tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 6-2026. Ảnh: Vương Thế

Chủ trương phát triển các ngành kinh tế mũi nhọn, chiến lược gắn với xây dựng đội ngũ DN công nghệ quy mô lớn được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng để Việt Nam từng bước làm chủ, phát triển và thương mại hóa các công nghệ chiến lược trọng yếu.

Mục tiêu lớn

Sự thay đổi của chuỗi cung ứng toàn cầu, cạnh tranh về trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, an ninh mạng… đặt ra yêu cầu Việt Nam phải có những DN đủ tầm vóc để tham gia vào các lĩnh vực chiến lược.

Vì vậy, Chính phủ đã phê duyệt Đề án Hình thành các DN công nghệ chiến lược quy mô lớn trong nước để phát triển hạ tầng số, nhân lực số, dữ liệu số, công nghệ chiến lược, an ninh mạng giai đoạn 2026-2030. Với đề án này, Việt Nam đặt mục tiêu lớn, tạo nền tảng mạnh mẽ cho phát triển. Cụ thể, đến năm 2030, cả nước sẽ hình thành tối thiểu 10 DN công nghệ chiến lược quy mô lớn trong nước.

Doanh nghiệp tham quan triển lãm tự động hóa công nghiệp tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 6-2026. Ảnh minh họa

Các DN này sẽ có tổng doanh thu của năm đạt từ 1 tỷ USD trở lên; số lượng lao động có tham gia bảo hiểm xã hội bình quân năm đạt từ 5 ngàn người trở lên. Có tối thiểu một tổ chức khoa học và công nghệ được thành lập, hoạt động theo quy định của pháp luật về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thuộc DN công nghệ số. Tỷ lệ chi cho R&D (nghiên cứu và phát triển) trên tổng doanh thu của DN đạt từ 3% trở lên. DN phải có tối thiểu một bằng sáng chế được cấp bởi một trong 5 cơ quan sở hữu trí tuệ uy tín trên thế giới là: USPTO, EPO, JPO, KIPO, CNIPA.

Mục tiêu xây dựng các DN công nghệ chiến lược quy mô lớn là nhằm làm chủ, phát triển và thương mại hóa một số công nghệ chiến lược then chốt, đủ năng lực giải quyết các nhiệm vụ trọng điểm quốc gia về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, bảo đảm chủ quyền công nghệ. Đưa Việt Nam vào nhóm 3 quốc gia dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI.

Theo đánh giá của các chuyên gia, chính sách này rất phù hợp với thực tế phát triển công nghệ hiện nay. Theo đó, xác định và đặt mục tiêu hình thành các DN “đầu tàu” trong lĩnh vực công nghệ chiến lược. Hiện nay, tự chủ công nghiệp là yếu tố cốt lõi, do đó Việt Nam cần hướng tới việc xây dựng DN có khả năng nghiên cứu, làm chủ và thương mại hóa công nghệ lõi. Điều này không chỉ tạo ra động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế mà còn góp phần đảm bảo an ninh kinh tế và vị thế cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên chuyển đổi số toàn cầu.

Theo ông Phí Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội Tin học Thành phố Hồ Chí Minh, Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Công ty Tư vấn P.A.T, DN Việt Nam hiện nay vẫn yếu so với các tập đoàn đa quốc gia, những công nghệ lõi thì đa phần đang gia công cho đối tác. Vì thế, các chính sách mới nếu được triển khai đúng hướng có thể sớm hình thành DN quy mô lớn. Tuy nhiên, cần có cơ chế chính sách phù hợp, trong đó Nhà nước cần đóng vai trò dẫn dắt thông qua các chương trình thử nghiệm, đặt hàng và hỗ trợ ban đầu để tạo niềm tin, tạo thị trường.

Cũng như cả nước, thành phố Đồng Nai đang xây dựng lộ trình đổi mới công nghệ đến năm 2035 cho các ngành kinh tế mũi nhọn, trên cơ sở xác định những công nghệ cốt lõi có khả năng tạo đột phá và đáp ứng nhu cầu thị trường trong nước và quốc tế. Theo đó, Đồng Nai ưu tiên phát triển các lĩnh vực trọng điểm như: AI, công nghệ sinh học và y tế tiên tiến, công nghệ năng lượng tái tạo và công nghệ xanh, công nghệ môi trường, công nghệ bán dẫn và vi mạch, cùng công nghệ trong lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo.

Ưu tiên nghiên cứu, đào tạo

Cùng với hình thành hệ thống DN chiến lược thì việc tập trung cho công tác nghiên cứu, đào tạo nguồn nhân lực phải song hành. Tại cuộc họp về Đề án Phát triển trung tâm nghiên cứu, thử nghiệm và phòng thí nghiệm trọng điểm phục vụ công nghệ chiến lược tổ chức ngày 23-6, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục rà soát kỹ các mục tiêu, chỉ tiêu và nhiệm vụ đặt ra, bảo đảm xây dựng được hệ thống hạ tầng nghiên cứu và phòng thí nghiệm quốc gia hiện đại, đồng bộ, liên thông, khai thác hiệu quả, đáp ứng yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong giai đoạn mới. Trong đó, cần ưu tiên các lĩnh vực công nghệ chiến lược, công nghệ mũi nhọn có ý nghĩa dẫn dắt phát triển đất nước.

Theo các chuyên gia, việc xây dựng các tập đoàn công nghệ quy mô lớn là bước đi cần thiết để phát triển các công nghệ chiến lược. Muốn tạo ra những đột phá bền vững, Việt Nam không thể chỉ dựa vào một vài DN đầu tàu mà cần xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đồng bộ trên phạm vi cả nước.

Tại Đồng Nai, nguồn nhân lực chất lượng cao được đánh giá là yếu tố then chốt để thu hút đầu tư vào các ngành công nghiệp trọng điểm, góp phần tăng trưởng 2 con số về dài hạn. Thành phố đang từng bước ban hành các chính sách hỗ trợ đổi mới công nghệ, thu hút đầu tư, phát triển nguồn nhân lực và kết nối DN, viện, trường. Trên cơ sở xác định nhu cầu và xu hướng công nghệ của thị trường trong nước và quốc tế, từ đó đề xuất giải pháp hợp tác, tiếp cận, chuyển giao và làm chủ công nghệ tiên tiến phù hợp với năng lực của Đồng Nai.

Nhiều đơn vị đào tạo nhân lực trên địa bàn đã đón đầu cơ hội, cung ứng các ngành nghề đào tạo chất lượng cao theo nhu cầu thị trường như Trường cao đẳng Công nghệ quốc tế Lilama 2 (xã Long Phước) hợp tác đào tạo với Công ty TNHH Bosch Việt Nam, thành viên Tập đoàn Bosch - nhà sản xuất các mặt hàng công nghiệp công nghệ cao hàng đầu thế giới của Đức.

Hay như Trường đại học Lạc Hồng (phường Trấn Biên) đã chủ động đầu tư xây dựng Trung tâm Vi mạch, đồng thời cử giảng viên tham gia các chương trình đào tạo chuyên sâu về thiết kế vi mạch tại Đài Loan, Hoa Kỳ… nhằm hình thành đội ngũ giảng viên nòng cốt cho lĩnh vực này. Bên cạnh đó, nhà trường còn được Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia (NIC) hỗ trợ tham gia các khóa đào tạo, bồi dưỡng ngắn hạn về thiết kế chip và vi mạch bán dẫn do các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới tổ chức. PGS.TS Nguyễn Vũ Quỳnh, Phó Hiệu trưởng Trường đại học Lạc Hồng chia sẻ: Với hệ sinh thái giáo dục tương đối hoàn chỉnh, Trường đại học Lạc Hồng phấn đấu là đơn vị tiên phong trong đào tạo nguồn nhân lực cho ngành bán dẫn tại Đồng Nai và vùng Đông Nam Bộ.     

Vương Thế