Nhà lý luận, phê bình văn học Bùi Công Thuấn: Dấu ấn địa phương góp phần kiến tạo diện mạo văn học Ðồng Nai

Là vùng đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, Đồng Nai cũng là nơi hội tụ nhiều thế hệ văn nghệ sĩ từ khắp mọi miền đất nước. Nhiều tác giả, tác phẩm đã tạo dấu ấn riêng, góp phần phản ánh đời sống, con người vùng đất phương Nam và đóng góp vào văn học Việt Nam đương đại.

Trao đổi với phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Đồng Nai, nhà lý luận, phê bình văn học BÙI CÔNG THUẤN, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam nhìn lại những thành tựu ấy; đồng thời chia sẻ trăn trở về việc phát hiện, bồi dưỡng đội ngũ sáng tác kế cận.

Mỗi thế hệ một dấu ấn

• Thưa ông, công trình 45 năm Văn học Đồng Nai của ông nghiên cứu văn học địa phương từ năm 1979-2024. Ông có thể giới thiệu những nội dung chính và giá trị của cuốn sách, nhất là đối với việc giảng dạy văn học địa phương?

- Công trình kể trên nghiên cứu quá trình phát triển và thành tựu của văn học Ðồng Nai từ khi Hội Văn học nghệ thuật Ðồng Nai thành lập năm 1979 đến 2024.

Nhà lý luận, phê bình văn học Bùi Công Thuấn.

Sách gồm một chuyên luận khái quát, các phần nghiên cứu về tiểu thuyết, ký, thơ, truyện thiếu nhi, lý luận và phê bình, cùng những bài viết về tác phẩm tiêu biểu của từng tác giả.

Ðây cũng là tài liệu hữu ích cho giáo viên Ngữ văn. Văn học Ðồng Nai phong phú, muốn nắm bắt đầy đủ phải đầu tư nhiều thời gian. Cuốn sách giúp giáo viên có cái nhìn khái quát về tiến trình văn học địa phương, hiểu thêm về tác giả, tác phẩm để lựa chọn nội dung phù hợp với chương trình từng cấp học, lớp học.

Sách có ý nghĩa văn học sử, nhưng chưa phải là biên khảo đầy đủ về lịch sử văn học Ðồng Nai, bởi còn thiếu giai đoạn Gia Ðịnh Tam Gia, văn học trước năm 1975 và những tác giả từng gắn bó với Ðồng Nai nhưng sau đó chuyển công tác đi nơi khác. Bạn đọc có thể tham khảo cuốn Văn học Đồng Nai - Lịch sử và diện mạo của nhà nghiên cứu Bùi Quang Huy để tìm hiểu giai đoạn trước năm 1975.

• Các tác giả: Bình Nguyên Lộc, Lý Văn Sâm, Hoàng Văn Bổn, Khôi Vũ là những tên tuổi thường được nhắc đến khi nói về văn học Đồng Nai và Đông Nam Bộ. Theo ông, đâu là dấu ấn riêng của từng nhà văn trong cách phản ánh đất và người phương Nam?

- Mỗi nhà văn sống trong một giai đoạn lịch sử, viết trong một hoàn cảnh xã hội cụ thể. Bình Nguyên Lộc từng làm công chức, sau chuyển sang viết báo. Với tiểu thuyết Đò dọc, ông được Giải thưởng Văn chương toàn quốc của Việt Nam Cộng hòa niên khóa 1959-1960.

Lý Văn Sâm và Hoàng Văn Bổn gắn bó với cách mạng, kháng chiến. Tuy nhiên, mỗi người có một vùng sáng tác riêng. Lý Văn Sâm viết về đất và người Ðồng Nai, đặc biệt quan tâm đến người trí thức và hành trình tìm kiếm lý tưởng. Trong hoàn cảnh hoạt động cách mạng bí mật nhưng viết công khai ở Sài Gòn, ông gửi gắm khát vọng cách mạng qua những trang văn về quê hương.

Hoàng Văn Bổn là người lính trực tiếp cầm súng chiến đấu. Gia đình ông có nhiều người bị giặc sát hại. Sống giữa trung tâm cuộc kháng chiến, ông viết về nhân dân kháng chiến, những con người bình dị ở làng quê Bình Long. Các tiểu thuyết: Trên mảnh đất này, Miền đất ven sông thể hiện rõ cảm hứng sử thi và sự gắn bó của nhà văn với vùng đất này.

Khôi Vũ thuộc thế hệ trưởng thành từ thời kỳ đổi mới. Hai tác phẩm: Lời nguyền hai trăm năm và Sông Luộc ở phương Nam từng đoạt Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, khắc họa con người Ðồng Nai qua những biến chuyển của lịch sử và đời sống xã hội. Mỗi nhà văn có phong cách riêng, cùng góp phần tạo nên diện mạo phong phú của văn học Ðồng Nai.

• Trong các nghiên cứu của mình về văn học Đồng Nai, ông nhận định văn chương địa phương cũng giàu có như vùng đất, con người Đồng Nai. Ông nhìn nhận thế nào về sự tiếp nối giữa các thế hệ sáng tác?

- Các nhà văn, nhà thơ Ðồng Nai sinh trưởng từ nhiều miền đất nước, tạo nên sự phong phú về vốn sống, nội dung và nghệ thuật. Nhiều tác giả không chỉ có dấu ấn ở địa phương mà còn đóng góp vào văn học Việt Nam đương đại.

Một số tác phẩm của tác giả Bùi Công Thuấn.

Trong tiểu thuyết, Khôi Vũ, Nguyễn Một, Nguyễn Trí có những cá tính sáng tạo riêng. Thơ Ðồng Nai có những gương mặt như: Ðàm Chu Văn, Trần Ngọc Tuấn, Nguyễn Ðức Phước, Hạnh Vân; thể loại ký có: Hoàng Ngọc Ðiệp, Hoàng Ðình Nguyễn, Trâm Oanh, Ðào Sỹ Quang, Trần Thu Hằng… Những sáng tác của các tác giả này góp phần phản ánh đời sống và những đổi thay của quê hương.

Các thế hệ nhà văn nối tiếp nhau, từ những cây bút trưởng thành trong kháng chiến đến thế hệ đổi mới, thế hệ hội nhập và những người viết trẻ. Mỗi thế hệ có cách tiếp cận riêng, nhưng đều góp phần bồi đắp thành tựu của thế hệ trước. Ðó là nền tảng để văn học Ðồng Nai tiếp tục phát triển.

Ðổi mới sáng tác, bồi dưỡng tài năng trẻ

• Theo ông, thời kỳ đổi mới đã tác động như thế nào đến sáng tác văn học Đồng Nai?

- Trước đổi mới, đời sống kinh tế - xã hội gặp nhiều khó khăn, văn học cũng đứng trước những hạn chế trong cách phản ánh hiện thực. Người cầm bút phải tìm cách thể hiện những trăn trở của cuộc sống mà vẫn giữ được sức sáng tạo của văn chương.

Từ khi đất nước tiến hành đổi mới, cùng với những chủ trương khuyến khích sáng tạo trong lĩnh vực văn học nghệ thuật, người viết có thêm điều kiện tìm tòi đề tài, bút pháp và phong cách. Những tác phẩm như: Đất trời vần vũ, Ngược mặt trời của Nguyễn Một; Bãi vàng, đá quý, trầm hương của Nguyễn Trí; Người đàn bà lưu vong của Trần Thu Hằng cho thấy sự đa dạng trong sáng tác của các nhà văn Ðồng Nai.

Sự đổi mới không chỉ nằm ở đề tài mà còn ở cách nhìn con người và khả năng khám phá những mặt phức tạp của đời sống. Ðây là điều kiện quan trọng để văn học phát triển.

Ông BÙI CÔNG THUẤN (sinh năm 1949) là nhà giáo, nhạc sĩ, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, tốt nghiệp cao học chuyên ngành Lý luận văn học. Ông có nhiều công trình nghiên cứu, phê bình đáng chú ý: Chút tình tri âm (2009), Những dòng sông vẫn chảy (2011), Hoa đỏ bên sông (2014), Văn chương Việt Nam, những gì còn với mai sau (2016), Nhà văn Ðồng Nai (2018), Những mùa vàng văn học Công giáo Việt Nam (2020), Văn học Công giáo Việt Nam đương đại (2022), 45 năm văn học Ðồng Nai (2024). Ông còn có tập truyện ngắn Hạnh (1998) và các tuyển tập ca khúc.

• Ông còn nghiên cứu văn học Công giáo. Tại Đồng Nai, Giải thưởng Văn hóa nghệ thuật Đất Mới của giáo phận Xuân Lộc có ý nghĩa như thế nào đối với đời sống văn học địa phương?

- Văn học Công giáo Việt Nam có lịch sử khoảng 400 năm, với những tên tuổi như: Majorica, Alexandre de Rhodes, Philipphê Bỉnh, Nguyễn Trường Tộ. Riêng Song Nguyễn, bút danh của Ðức Giám mục Ðaminh Nguyễn Chu Trinh, đã xuất bản 15 tác phẩm gồm: truyện dài, truyện ngắn và ký. Ông là tác giả đáng chú ý của văn học Công giáo đương đại.

Giáo phận Xuân Lộc có đông giáo dân. Ðồng bào Công giáo có nhiều đóng góp vào công cuộc xây dựng, phát triển quê hương, đất nước, trong đó có lĩnh vực văn học nghệ thuật. Giải thưởng Văn hóa nghệ thuật Ðất Mới (mang tên bộ truyện dài Đất Mới của Song Nguyễn) được trao từ năm 2011. Giải thưởng góp phần khuyến khích sáng tác, giới thiệu tác phẩm và làm phong phú đời sống văn hóa, văn nghệ của địa phương.

• Nhìn lại chặng đường đã qua, ông đặt kỳ vọng gì vào văn học Đồng Nai trong giai đoạn mới?

- Qua nghiên cứu văn học Ðồng Nai từ thời Gia Ðịnh Tam Gia, qua kháng chiến, đổi mới đến hiện nay, tôi nhận thấy văn học địa phương luôn vận động và phát triển. Mỗi giai đoạn đều có những tài năng và thành tựu riêng, đóng góp cho đời sống văn học cả nước.

Tôi vẫn giữ niềm tin ấy trong giai đoạn mới. Ðiều cần quan tâm là phát hiện và bồi dưỡng tài năng trẻ, bởi các thế hệ nhà văn trưởng thành từ kháng chiến và thời kỳ đổi mới đều đã lớn tuổi. Cần tạo điều kiện để người viết trẻ tích lũy vốn sống, rèn luyện nghề nghiệp và tìm được tiếng nói riêng.

Văn học Ðồng Nai đã có những thành tựu đáng trân trọng. Tôi mong các thế hệ tiếp nối sẽ tiếp tục làm giàu đời sống văn hóa địa phương bằng những tác phẩm có giá trị, phản ánh sâu sắc con người và vùng đất Ðồng Nai.

• Trân trọng cảm ơn ông!

Trị An - Vương Thế (thực hiện)