Bản sắc đô thị sông nước

Với cách tiếp cận liên ngành, kết nối khảo cổ học, lịch sử, văn hóa, quy hoạch đô thị và nghiên cứu môi trường, tọa đàm khoa học Đô thị sông nước Thành phố Hồ Chí Minh - Giá trị di sản và phát triển bền vững do Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh vừa tổ chức là dịp nhìn lại mối quan hệ giữa con người, dòng sông, đô thị.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, diễn giả của tọa đàm khoa học Đô thị sông nước Thành phố Hồ Chí Minh - Giá trị di sản và phát triển bền vững.

Đến với tọa đàm, các nhà khoa học, các chuyên gia, nhà quản lý đã trao đổi, gợi mở hướng tiếp cận phù hợp trong bảo tồn và phát huy giá trị sông nước; góp phần xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và Nam Bộ nói chung, trong đó có thành phố Đồng Nai ngày càng hiện đại, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững.

Di sản sông nước cần nhìn nhận theo cách rộng hơn

Phát biểu đề dẫn tại tọa đàm khoa học, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Khắc Xuân Thi nhấn mạnh: Những dòng sông không chỉ tạo nên điều kiện tự nhiên cho cư trú và sản xuất mà còn trở thành những tuyến giao thông, không gian giao thương - nơi kết nối cộng đồng và hình thành nên những giá trị văn hóa đặc trưng của cư dân phương Nam... “Chúng ta đang kế thừa những giá trị nào từ một đô thị sông nước? Những giá trị nào cần được bảo tồn và phát huy? Và làm thế nào để quá trình phát triển một đô thị hiện đại không làm mất đi mối quan hệ vốn có giữa con người với dòng sông? Từ đó di sản sông nước cũng cần nhìn nhận theo một cách rộng hơn, không chỉ là những dòng sông, kênh rạch hay cảnh quan tự nhiên mà còn bao gồm dấu tích lịch sử, không gian cư trú, sinh kế, ký ức cộng đồng và những giá trị văn hóa được hình thành qua quá trình con người sống cùng sông nước” - bà Nguyễn Khắc Xuân Thi chia sẻ.

Câu chuyện về sông nước hôm nay không chỉ là câu chuyện về quá khứ mà còn đặt ra những vấn đề về hiện tại và tương lai của đô thị.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển thành phố, diễn giả tại tọa đàm chia sẻ 4 nội dung lớn. Đầu tiên là từ khởi thủy, điều kiện tự nhiên khu vực Nam Bộ gắn liền với sông và kênh rạch dày đặc, cùng với đó là vùng biển Đông Nam Bộ kéo dài xuống biển Tây Nam Bộ cho đến bán đảo Cà Mau, sang đến vịnh Thái Lan. Thứ hai, từ điều kiện tự nhiên như vậy, trong nhiều giai đoạn lịch sử, vùng đất Nam Bộ luôn có những địa điểm, nền văn hóa in đậm dấu ấn giao thương đường sông và giao thương đường biển. Thứ ba, từ giữa thế kỷ XX đến nay, quá trình hiện đại hóa, đô thị hóa diễn ra rất nhanh trên toàn thế giới, sức hội nhập của Việt Nam rất nhanh và bắt đầu có xu hướng đi theo con đường mà nhiều quốc gia đã đi: bỏ quên hoặc làm mờ nhạt các yếu tố tự nhiên, trong đó có yếu tố sông nước, có tư duy phát triển hệ thống đường bộ… Cuối cùng là, cách đây vài năm nhìn lại yếu tố về sông nước này, tuy nhiên, cách nhìn của chúng ta hiện nay mới nhìn yếu tố sông nước để phát triển du lịch. “Phát triển sông nước đầu tiên là phải để phục vụ người dân và sự phát triển của thành phố và du lịch chỉ là một phần, nếu nhìn nhận chỉ phát triển du lịch thì đầu tư không được bài bản và bền vững” - Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu nhấn mạnh.

Giữ gìn bản sắc và vươn tới sự thịnh vượng

Tiến sĩ Hoàng Anh Tuấn, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ: Đường Nguyễn Huệ ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, trước đây vốn dĩ là con kênh rất lớn dọc sông Sài Gòn, cho đến năm 1887, người Pháp lấp lại con kênh đó để làm thành con đường… Khảo sát khu vực Thành Gia Định xưa, dọc trục đường Tôn Đức Thắng, Nguyễn Huệ…, nhóm nghiên cứu tìm được khá nhiều di vật liên quan đến yếu tố sông nước. Trong khái niệm về thành thị, thành phải có trước thì sau đó mới có thị. Thành phát triển, thì yếu tố thị cũng phát triển phồn thịnh.

Cùng với quá trình đô thị hóa và phát triển đô thị hiện đại, mối quan hệ giữa đô thị và sông nước đang có nhiều biến đổi. Sông ngòi chịu sức ép từ ô nhiễm, khai thác tài nguyên, biến đổi khí hậu và sự gia tăng mật độ xây dựng. Trong khi không gian sinh hoạt ký ức và các giá trị văn hóa gắn với sông nước đứng trước nguy cơ bị thu hẹp hoặc biến đổi.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, đối với một đô thị hạ lưu thấp như Thành phố Hồ Chí Minh, việc tái lập không gian chứa nước và hành lang thông gió ven sông không phải là lựa chọn thẩm mỹ mà đó là điều kiện bắt buộc để tồn tại trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu. Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu nhấn mạnh: “Một thành phố hiện đại nhưng tách rời sông nước sẽ đánh mất nền tảng lịch sử đã tạo nên sức sống của nó. Định hình vùng đô thị Nam Bộ dựa trên trục sinh thái mặt nước là chìa khóa duy nhất để giữ gìn bản sắc và vươn tới sự thịnh vượng bền vững”.

Những thông tin tại tọa đàm khoa học càng củng cố nhận định Nam Bộ, trong đó có Thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Đồng Nai là vùng đất được hình thành trong mối quan hệ mật thiết với sông nước. Do đó, việc nhận diện toàn diện các giá trị di sản sông nước và xác định hướng phát triển bền vững là một nhiệm vụ cấp thiết trong phát triển đô thị.

Thùy Trang