Ðộc đáo sắc màu thổ cẩm Mnông

Không ai bảo ai, một cách tự nhiên như cây trên rừng, như nước dưới suối, các thế hệ phụ nữ Mnông ở Đồng Nai vẫn đang thầm lặng truyền tay nhau ngọn lửa nghề dệt cổ truyền. Giữa dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, những tấm thổ cẩm không chỉ là tấm áo, tấm mền mà đã trở thành “báu vật gia truyền” mang theo linh hồn, cốt cách của một tộc người bản địa giàu bản sắc.

Phụ nữ Mnông đam mê và tự hào nghề dệt truyền thống của đồng bào mình được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia.

Với những giá trị đặc sắc, độc đáo riêng có trong chế tác nguyên vật liệu và tạo hình hoa văn, năm 2023, nghề thủ công truyền thống dệt thổ cẩm của người Mnông ở các xã: Bù Gia Mập, Thọ Sơn, Phú Sơn, Đắk Nhau… được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia.

Tinh tế trong từng hoa văn, thớ vải

Khác với các sản phẩm dệt công nghiệp, thổ cẩm của người Mnông được ví như những kiệt tác nghệ thuật. Sống dựa vào thiên nhiên, người Mnông đưa cả vũ trụ hoang sơ vào từng thớ vải.

Theo chia sẻ của các bà, các chị phụ nữ Mnông, ngày xưa, để có được một sản phẩm thổ cẩm hoàn chỉnh, đó là cả một quy trình thủ công vô cùng công phu, tỉ mỉ. Từ việc trồng bông, se sợi, chế tác khung dệt từ cây rừng cho đến việc tìm vỏ cây, rễ cây để nhuộm màu... tất cả đều đòi hỏi sự tinh tế và kiên nhẫn của người làm.

Bà Thị An Đê được ví như một nghệ nhân thổ cẩm của vùng đất Thọ Sơn ngày nay không chỉ bởi tài hoa và đôi tay khéo léo đã dệt nên hàng trăm tấm thổ cẩm mà còn ở sự am hiểu của bà về toàn bộ quy trình làm ra tấm thổ cẩm và chiều sâu văn hóa của nghề dệt. Bà Thị An Đê cho biết: Với thổ cẩm, phải nhận biết và khai thác đúng các nguyên liệu từ thiên nhiên như lá cây, vỏ cây rừng mới tạo ra được chất liệu nhuộm màu độc, lạ. Chất liệu sợi từ thiên nhiên giúp thổ cẩm của đồng bào Mnông mặc lên ấm áp vào mùa đông và thoáng mát vào mùa hè. Những hoa văn tinh xảo trên thổ cẩm được lấy ý tưởng từ cuộc sống và trong lao động sản xuất, qua bàn tay khéo léo, tài hoa, óc sáng tạo và sự tỉ mỉ của các bà, các mẹ đã tạo ra những sản phẩm thổ cẩm đa sắc màu, kiểu dáng và bền đẹp với thời gian.

“Ngày xưa, phải mất cả năm từ khâu trồng bông đến kéo sợi, nhuộm màu. Bây giờ, chúng ta có thể cải tiến bằng cách sử dụng nguồn sợi sẵn có trên thị trường để giảm bớt thời gian tìm kiếm nguyên liệu, tập trung vào khâu dệt và sáng tạo hoa văn. Nếu cứ dệt theo kiểu truyền thống, giá thành sản phẩm quy ra ngày công sẽ rất cao, người tiêu dùng khó tiếp cận. Đây là điều Nhà nước cần nghiên cứu để hỗ trợ đồng bào định hình lại phân khúc sản phẩm” - bà Thị An Đê chia sẻ.

Trong tâm thức của người Mnông, thổ cẩm có vai trò quan trọng cả trong đời sống vật chất và tinh thần. Ông Điểu Điều, Trưởng ban Dân tộc HĐND thành phố Đồng Nai, một người am hiểu sâu sắc về văn hóa các dân tộc bản địa ở Đồng Nai chia sẻ: “Thổ cẩm được sử dụng vào rất nhiều việc. Có thể làm chăn đắp cho người sống và thậm chí khi “nhắm mắt xuôi tay” người ta cũng dùng chính tấm mền thổ cẩm để khâm liệm. Thổ cẩm làm khăn để địu con, làm váy của phụ nữ, áo choàng của người đàn ông và thậm chí làm lễ vật, túi xách và rất nhiều thứ… cho nên giá trị về kinh tế, văn hóa của thổ cẩm là rất lớn”.

Minh chứng cho điều này, bà Thị An Đê cho biết: “Con gái khi gả về nhà chồng, của hồi môn không thể thiếu một tấm mền hoặc váy, áo thổ cẩm do chính tay mình dệt để làm quà tặng đằng trai. Đó là tấm lòng, là sự tôn trọng và cũng là lời khẳng định giá trị của người con gái”.

Sản phẩm dịch vụ du lịch độc đáo

Nếu như ngày xưa, người phụ nữ Mnông thường tranh thủ thời gian nhàn rỗi sau mùa vụ để dệt vải phục vụ nhu cầu tự cung, tự cấp hoặc trao đổi lấy gia súc, lúa gạo thì ngày nay, giá trị của thổ cẩm đang đứng trước những thách thức và cơ hội mới của nền kinh tế thị trường.

Bà Thị An Đê bộc bạch: “Làm cái này khó lắm, kỳ công và mất nhiều thời gian. Mỗi loại hoa văn là một cách nghĩ khác nhau. Nhưng vui là tới bây giờ, khi truyền lại nghề cho các cháu, chúng nó vẫn cố gắng học hỏi, tìm tòi và dệt được”. Sự tiếp nối thế hệ là tín hiệu đáng mừng, nhưng để nghề truyền thống sống khỏe, chỉ có tình yêu thôi là chưa đủ.

Ở góc độ quản lý và bảo tồn, ông Điểu Điều cho rằng: “Thổ cẩm là di sản. Bản chất của nó được truyền miệng, truyền tay qua thực hành văn hóa, nếu không bảo tồn sát sao rất dễ bị mai một. Tuy nhiên, muốn bảo tồn thì phải giúp đồng bào sống được bằng nghề, tức là biến di sản thành tài sản kinh tế”.

Từ chỗ là vật phẩm trao đổi sinh hoạt, thổ cẩm Mnông giờ đây đã trở thành sản phẩm dịch vụ du lịch độc đáo, là sắc màu trang phục không thể thiếu trong các lễ hội văn hóa của vùng đất phương Nam. Cùng với thổ cẩm của người Xtiêng, Ê Đê, Chơro... sắc chàm, sắc đỏ của thổ cẩm Mnông đã và đang dệt nên một nét gấm hoa rực rỡ, làm phong phú thêm bức tranh văn hóa đa sắc màu của đại gia đình các dân tộc Việt Nam.

Năm 2023, nghề thủ công truyền thống dệt thổ cẩm của người Mnông ở các xã: Bù Gia Mập, Thọ Sơn, Phú Sơn, Đắk Nhau (huyện Bù Đăng), tỉnh Bình Phước trước đây được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia. Điều này không chỉ góp phần tôn vinh, khẳng định những giá trị lịch sử - văn hóa, khoa học của nghề truyền thống mà còn là sự ghi nhận những nỗ lực của các cấp chính quyền địa phương, của ngành văn hóa, thể thao và du lịch, đặc biệt là tâm huyết của các nghệ nhân và cộng đồng người Mnông đối với việc duy trì, bảo tồn và phát huy giá trị nghề dệt thổ cẩm.

Minh Luận