Dấu ấn của nhà trí thức cách mạng Trần Bạch Ðằng

Ngày 15-7-2026, tròn một thế kỷ ngày sinh nhà chính trị, nhà nghiên cứu, nhà báo Trần Bạch Ðằng, tại Ðường sách Thành phố Hồ Chí Minh diễn ra Lễ khai mạc chuỗi sự kiện kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông với chủ đề “Trăm năm Trần Bạch Ðằng - Một thế kỷ dấn thân của kẻ sĩ Nam Bộ”.

Bà Trần Hồng Ánh, ái nữ của nhà chính trị, nhà nghiên cứu, nhà báo Trần Bạch Đằng (bìa trái) và các diễn giả giao lưu tại Lễ khai mạc chuỗi sự kiện kỷ niệm 100 năm ngày sinh của ông. Ảnh: Thùy Trang

Đây là dịp tưởng nhớ và tri ân một trí thức cách mạng tiêu biểu của Nam Bộ, đồng thời lan tỏa những giá trị về tinh thần học tập, cống hiến và trách nhiệm xã hội đến các thế hệ hôm nay.

Người con ưu tú của Nam Bộ thành đồng

Ông Trần Bạch Đằng (tên khai sinh Trương Gia Triều, 15-7-1926 - 16-4-2007) là nhà lãnh đạo cách mạng “vừa hồng, vừa chuyên”. Trong cuộc đời hoạt động cách mạng, ông đảm trách nhiều cương vị quan trọng như: Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Gia Định, Phó Trưởng ban Tuyên huấn Trung ương Cục miền Nam, Phó Trưởng ban Dân vận và Mặt trận Trung ương… Từ năm 1981, ông là chuyên gia cao cấp của Ban Tuyên huấn Trung ương cho đến ngày nghỉ hưu.

Tại buổi giao lưu về cuộc đời và sự nghiệp của nhà chính trị, nhà nghiên cứu, nhà báo Trần Bạch Đằng, các nhà nghiên cứu, các diễn giả, những người thân quen từng có thời gian làm việc với ông và cả những người từng là thế hệ trẻ được truyền cảm hứng từ ông đã chia sẻ những câu chuyện, những kỷ niệm về ông. Từ đó hiện lên chân dung một người con ưu tú của Nam Bộ thật gần gũi, thân tình.

Bà Trần Hồng Ánh, ái nữ của nhà chính trị, nhà nghiên cứu, nhà báo Trần Bạch Đằng chia sẻ về tuổi thơ của chị em bà cùng kỷ niệm về người cha của mình. Bà cho biết: Do hoàn cảnh, tuổi thơ của bà và em trai phải xa cha mẹ nhiều năm. Sau năm 1975, gia đình bà mới thật sự đoàn tụ, sống bên cạnh nhau. Ba của bà đối với con cháu trong gia đình là người ấm áp dù ông không nói những lời yêu thương cụ thể. Ông không quá nghiêm khắc nhưng ông có những nguyên tắc của ông. “Chúng tôi rất tự hào về ba, rất yêu thương…”, bà Ánh chia sẻ.

Truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ

Từng là thủ lĩnh Thanh niên Tiền phong, Chủ nhiệm Báo Thanh niên Nam Bộ, ông Trần Bạch Đằng dành nhiều tâm huyết cho công tác thanh niên, góp phần bồi đắp lý tưởng cách mạng, tinh thần dấn thân và trách nhiệm xã hội cho nhiều thế hệ đoàn viên, thanh niên. Tiến sĩ Quách Thu Nguyệt, nguyên Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Trẻ, Chủ tịch Hội đồng quản lý Quỹ Hoa Sen nhấn mạnh: “Chú Tư (ông Trần Bạch Đằng) là người yêu giới trẻ. Chính chúng tôi là thế hệ được chú truyền lửa, truyền cảm hứng”.

Các bạn trẻ tham quan trưng bày sách, tư liệu gắn với cuộc đời và sự nghiệp của ông Trần Bạch Đằng. Ảnh: Thùy Trang

Ông Hoàng Đôn Nhật Tân, nguyên Giám đốc Nhà Văn hóa thanh niên cho biết: “Chú Tư yêu mến thanh niên. Cho nên, đối với cán bộ Thành đoàn, đặc biệt trong thời kỳ kháng chiến, được gặp chú Tư là mừng lắm. Trong hội nghị, những cuộc nói chuyện của chú Tư thường gây ấn tượng với các cán bộ Đoàn. Chú thường kể những câu chuyện động viên, truyền lửa cho thế hệ trẻ”.

Ông Tân kể lại câu chuyện “vượt ngục” mà ông Trần Bạch Đằng năm xưa kể cho cán bộ Đoàn. Ông chia sẻ: “Những câu chuyện đó gây hứng khởi cho chúng tôi nhiều lắm! Chú Tư cũng nói những quan điểm của chú về những cái mới, những chuyển biến của chiến tranh. Chú nói về chủ nghĩa thực dân mới là tập cho thanh niên quen ăn xài, quen hưởng thụ… rồi nhập tâm, gọi là “thao túng tâm lý” và “không rời được, phải phụ thuộc”. Đó là những câu chuyện bên lề của các cuộc hội họp. Thật ra, điều lớn lao của chú là truyền lửa cách mạng, anh em cán bộ Đoàn đều thấy mình đã thực hiện những dấu ấn của chú trong phong trào đấu tranh, ví dụ như phong trào văn hóa - văn nghệ”.

Ông Trần Bạch Ðằng từng có thời gian sống ở Ðồng Nai

Ông Trần Bạch Ðằng sinh ngày 15-7-1926. Khi lên 5 tuổi, ông chuyển lên tỉnh Biên Hòa, lúc đầu sống ở xóm Lò Gạch, làng Bửu Long, quận Châu Thành (nay là phường Trấn Biên, thành phố Ðồng Nai), sau này dời sang làng Tân Phú (xã Thạnh Phú, huyện Vĩnh Cửu trước đây, nay là phường Tân Triều, thành phố Ðồng Nai). Ông Trần Bạch Ðằng học xong chương trình tiểu học ở Biên Hòa. Giữa năm 1942, ông lên Sài Gòn và hoạt động cách mạng.

Người thầy lớn

Xuất thân từ một gia đình có truyền thống Nho học, tự học là chính nhưng ông đã trở thành một cây bút đa tài, một nhà tư tưởng, văn hóa có tầm ảnh hưởng sâu rộng. Ngoài tên Trần Bạch Đằng, Trương Gia Thiều, cùng các bút danh như: Hưởng Triều, Nguyễn Trương Thiên Lý…, ông để lại cho đời hơn 40 đầu sách, hàng ngàn bài báo chính luận cùng nhiều công trình nghiên cứu có giá trị, từ đó để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống chính trị, văn hóa và báo chí Việt Nam. Bên cạnh đó, ông còn là tác giả kịch bản bộ phim Ván bài lật ngửa, một trong những tác phẩm tiêu biểu của nền điện ảnh cách mạng Việt Nam.

Tiết mục văn nghệ tại chương trình. Ảnh: Thùy Trang

Nguyên Tổng Biên tập Báo Tuổi Trẻ Lê Văn Nuôi cho biết: “Tôi coi chú như một người thầy về lý tưởng cách mạng, một người thầy trong nghề báo. Trong thời gian tôi làm Tổng Biên tập Báo Tuổi Trẻ, chú chỉ dạy cho tôi cách làm báo ngày. Chú nhấn mạnh phải tổ chức cho được chuyên mục Bình luận, Xã luận trên trang nhất để thể hiện chính kiến của báo trước các sự kiện thời sự chính trị; ngoài ra thể loại thứ 2 quan trọng là phóng sự và phóng sự điều tra. Chúng tôi bàn với nhau, vài tháng sau tổ chức mục Thời sự và suy nghĩ duy trì cho đến sau này. Thời gian đáng nhớ nhất là chú viết tiểu thuyết nhiều kỳ, sau này dựng thành phim là Ván bàn lật ngửa. Trong thời gian đó, chú viết với một phong cách rất đặc biệt, không phải gửi nguyên cuốn sách để tờ báo trích đăng, mà chỉ gửi cho báo khoảng 2-3 kỳ để đủ đăng vài kỳ, sau đó gửi đăng tiếp. Một hôm chú ngã bệnh phải nằm bệnh viện, chú bảo báo cử thư ký đem máy đánh chữ đến để gõ lại các tình tiết, đối thoại thành văn bản. Qua đó cho thấy sức sáng tạo, bút lực rất độc đáo…”.

Từ ngày 15 đến 19-7, tại Ðường sách Thành phố Hồ Chí Minh, Câu lạc bộ Truyền thống Thành đoàn, Thư viện Khoa học Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh và Thư viện số Nguyễn An Ninh - chuyên đề Nam Bộ phối hợp cùng Công ty Ðường Sách Thành phố Hồ Chí Minh và Nhà xuất bản Trẻ tổ chức chuỗi kỷ niệm 100 năm Ngày sinh nhà chính trị, nhà nghiên cứu, nhà báo Trần Bạch Ðằng với các sự kiện như: Ra mắt Dự án Thư viện thanh niên Trần Bạch Ðằng; Không gian triển lãm “Trần Bạch Ðằng - Kẻ sĩ Nam Bộ” trưng bày sách, tư liệu gắn với cuộc đời và sự nghiệp của ông; hoạt động chiếu phim tư liệu, giới thiệu các trích đoạn từ bộ phim Ván bài lật ngửa…

Thùy Trang