Tiếng Việt lạ mà quen

Ðó là chủ đề của buổi giao lưu trò chuyện với các tác giả bộ sách Tiếng Việt giàu đẹp vừa diễn ra tại Ðường sách Thành phố Hồ Chí Minh.

Các tác giả (từ trái qua): Nhà báo Dương Thành Truyền, GS.TS Trần Đức Dân, PGS.TS Trịnh Sâm tại buổi giao lưu ở đường sách mới đây. Ảnh: Thùy Trang

Bộ sách này do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành, từ tựa sách đầu tiên xuất bản vào khoảng năm 2000 đến nay đã hơn 25 năm, với 14 tựa sách, thu hút sự quan tâm của nhiều bạn đọc.

Lạ mà quen, quen mà lạ

Chia sẻ tại buổi giao lưu, PGS.TS Trịnh Sâm, tác giả 2 cuốn Đi tìm bản sắc tiếng Việt và Tiếng Việt lạ mà quen cho biết: Cách đặt vấn đề Tiếng Việt lạ mà quen, hay ngược lại, quen mà lạ chỉ là cách nói tương đối. Vì sao “phải” là đúng, “phải” quan trọng hơn trái, “trái” là sai… Đó là câu hỏi sử dụng hàng ngày nhưng đặt lại cảm thấy giật mình. Đó là những điều nghịch lý, quen nhưng mà lại lạ. Còn những điều lạ mà quen như: đang đi trên bờ mà xin “quá giang”, đi trên bờ mà dùng “lặn lội” (lặn lội đến thăm nhau, lặn khỏi cơ quan, lặn mất tăm khỏi lớp học…), “lăn tăn” nhiều thứ, “nổi chìm đục trong”… Hoặc cách nói: “mớm bài”, “bội thực”, “không tiêu hóa hết” kiến thức… đều quy về thực phẩm.

PGS.TS Trịnh Sâm nhấn mạnh: Hàng loạt vấn đề quen mà lạ, lạ mà quen. Vấn đề là “lạ” nhưng khi quy về quy luật, quy tắc trở thành quen. Và quen khi chúng ta nói trên cửa miệng, đôi khi nghĩ đến giật mình thì thành lạ.

Trong khi đó, bàn về vấn đề này, GS.TS Nguyễn Đức Dân, tác giả các cuốn Từ câu sai đến câu hay, Nỗi oan thì, là, mà, Muôn màu lập luận, Triết lý tiếng Việt chia sẻ: Tiếng Việt có đặc điểm nhấn mạnh vào vế đứng sau. Tiếng Việt lạ mà quen, tức nhấn mạnh vào từ quen. Tiếng Việt quen mà lạ, tức nhấn mạnh vào từ lạ.

Xã hội thay đổi thì ngôn ngữ cũng thay đổi

Tiếng Việt là sinh ngữ nên luôn sống động, biến đổi không ngừng. Tại buổi giao lưu, luận bàn về các ngôn ngữ trò chuyện trên mạng hiện nay của giới trẻ, các tác giả cho rằng đây là hiện tượng bình thường, tuy nhiên, cần lưu ý về phạm vi sử dụng, đồng thời kêu gọi cộng đồng ý thức giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt hơn nữa.

Cho rằng việc sử dụng, chêm, xen nhiều từ tiếng Anh như: “đu trend”, “drama” hoặc kết hợp giữa tiếng Việt và tiếng Anh như: “chill đi”… là chuyện hết sức bình thường, nhưng theo PGS.TS Trịnh Sâm, vấn đề là phải phân biệt: anh giao tiếp với ai, vị thế xã hội thế nào, vị thế giao tiếp thế nào, là giao tiếp chính thức hay thoải mái… Ngôn ngữ đó không được đưa vào bài thi. Đó là chưa kể ngôn ngữ đối ngoại, ngôn ngữ hành chính…

Còn nhà báo Dương Thành Truyền, tác giả cuốn Tình ca tiếng nước ta, À ơi, Tiếng nước tôi, chia sẻ: Ngôn ngữ phát triển theo thời gian, theo đời sống nên người bây giờ sẽ ăn nói khác người xưa. Chẳng hạn, thời trước ông là “thổi cơm”, thời ông là “nấu cơm”, còn thời giờ là “cắm cơm”. Hoặc giới trẻ tạo ra những từ mới rất thú vị như chết, gọi là “đăng xuất” hoặc “log out”. “Các bạn trẻ chat với nhau dùng biệt ngữ, tiếng lóng, theo tôi, chuyện đó bình thường. Nhưng chuyện này mới nguy hiểm: do thói quen giao tiếp bàn phím, các bạn trẻ giao tiếp trên điện thoại và máy tính cốt cho nhanh, nên dẫn đến thói quen rất nguy hiểm là: không viết hoa, không dấu câu, sử dụng tùy tiện tiếng Anh, đặc biệt là không đọc lại trước khi gửi đi. Cho nên hình thành nên một lớp phóng viên, biên tập viên trẻ đánh mất thói quen đó. Vì vậy, chúng ta đọc trên báo chí truyền thông hiện tượng người ta bất chấp trật tự trong tiếng Việt, hết sức nguy hiểm, tạo ra những kiểu diễn đạt cười ra nước mắt” - ông Dương Thành Truyền nhấn mạnh.

“Chúng ta hãy tự học để nâng cao trình độ tiếng Việt. Một khi các bạn nâng cao trình độ tiếng Việt, ngay trong lời ăn tiếng nói bình thường, các bạn cũng nói thú vị, độc đáo, từ đó các bạn thành công hơn. Khi các bạn tìm hiểu, nâng cao khả năng sử dụng tiếng Việt, các bạn viết thú vị, độc đáo hơn, các bạn sẽ thành công hơn. Khi thành công hơn, nhất định các bạn sẽ hạnh phúc hơn”.

Nhà báo Dương Thành Truyền

Giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt

GS.TS Nguyễn Đức Dân khẳng định: “Tôi đã từng viết mấy bài báo đại ý rằng: Không có gì đáng lo về hiện tượng dùng tiếng lóng. Xã hội thay đổi thì ngôn ngữ cũng thay đổi, điều quan trọng là người ta có chú ý đến việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt hay không.

Theo PGS.TS Trịnh Sâm, việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt là vấn đề lớn liên quan đến nhiều vấn đề như: phải có luật ngôn ngữ, giải quyết vấn đề chính tả, thuật ngữ nước ngoài… Nói chung cả vấn đề vĩ mô lẫn vi mô. Điều đáng buồn là hiện nay ngay cả chuyện i và y đều không phân biệt được, xu hướng gọi không đúng tên, trong giới học thuật lạm phát “hệ sinh thái”; khuynh hướng dùng các từ “kêu”, xa rời bản chất… Trong khi đó, nguyên tắc của ngôn ngữ là gọi đúng tên, đúng sự kiện.

Tại chương trình, các tác giả kêu gọi cộng đồng cùng giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt, trong đó các nhà giáo cùng góp sức, nhà báo cùng góp công và đặc biệt là mỗi người hãy tự học tập, trau dồi về năng lực ngôn ngữ. Nhà báo Dương Thành Truyền nhấn mạnh: “Các bạn hãy tự học để chúng ta đọc tiếng Việt, viết tiếng Việt cho hay. Để đọc và viết tiếng Việt cho tốt, hãy đọc bộ sách Tiếng Việt giàu đẹp, vì khi đọc sách sẽ khám phá được những điều thú vị, giúp chúng ta nâng cao trình độ sử dụng tiếng Việt”.

Thùy Trang