Một công trình độc đáo về văn học giải phóng miền Nam

Sau 12 năm tập hợp, biên soạn và tuyển chọn, nhà văn Lê Quang Trang và nhà văn Trần Thị Thắng đã hoàn thành tập sách Văn học giải phóng miền Nam Việt Nam 1954-1975: Một tiến trình độc đáo. Tập sách ra đời làm rõ thêm vai trò của văn nghệ giải phóng, đồng thời mang ý nghĩa và giá trị tinh thần của một thời kỳ lịch sử.

Về mặt học thuật, tác phẩm Văn học giải phóng miền Nam Việt Nam 1954-1975: Một tiến trình độc đáo đặt vấn đề: Vì sao có tên gọi “Văn học giải phóng miền Nam”? Đội ngũ làm nên nền văn học ấy là ai? Quá trình phát triển, đặc điểm và thành tựu của nền văn học ấy gồm những gì?... 2 tác giả Lê Quang Trang và Trần Thị Thắng (là những người trực tiếp tham gia) đã tạo điểm nhìn xuyên suốt và gắn tiến trình văn học giải phóng miền Nam với quá trình hình thành và hoạt động của Hội Văn nghệ giải phóng (manh nha trước năm 1954-1975); nhìn thấy sự đóng góp tích cực của văn học đối với hội. Không chỉ khẳng định vai trò quan trọng của văn học giải phóng miền Nam trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại, các tác giả còn gợi mở các hướng nghiên cứu mang tính hiện đại, mới mẻ.

Các tác giả trình bày rất kỹ, khúc chiết trong 7 chương của chuyên luận Văn nghệ giải phóng - Một tiến trình độc đáo (phần I). Các nhà văn, nhà thơ, nhà biên kịch đồng thời là các chiến sĩ xung kích. Họ trưởng thành tại chỗ, hoặc được tăng cường từ miền Bắc xã hội chủ nghĩa, bên cạnh tài năng, còn được trang bị tốt về chuyên môn và lý luận, nhiều người được đào tạo từ Liên Xô, Cộng hòa Liên bang Đức… Tất cả đều chung một tình yêu, một ý chí, một niềm tin hướng về miền Nam, hướng về Tổ quốc còn một nửa chìm trong chiến tranh đau thương, mất mát. Họ sẵn sàng hy sinh tất cả vì lý tưởng cao đẹp: nhân dân, Tổ quốc, con người! Vì vậy, theo các tác giả, đây là nền văn học có nền tảng rất tốt đẹp và có sức mạnh lan tỏa mạnh mẽ. Nền văn học kháng chiến, nói rộng ra là văn nghệ kháng chiến phải vượt muôn trùng gian khó để tồn tại và phát triển; song nó tạo ra những giá trị rất cụ thể, tác động sâu xa đến đời sống xã hội bằng những cảm xúc từ cái thực và cái đẹp đã lay động và động viên, cổ vũ cuộc chiến đấu của dân tộc.

Cách lý luận chặt chẽ, các luận cứ, luận chứng đầy đủ, thuyết phục, đặc biệt là cách biện giải lịch sử, văn hóa khách quan trong sách Văn học giải phóng miền Nam Việt Nam 1954-1975: Một tiến trình độc đáo đã mang đến cho người đọc sự hiểu biết rõ ràng, cụ thể và hệ thống về tiến trình có một không 2 trong lịch sử văn học của đất nước.

Giá trị của công trình còn nằm ở sự tập hợp công phu, tương đối đầy đủ tác giả và tác phẩm tiêu biểu của thời kỳ văn học này. Phần II của tác phẩm giới thiệu 67 tác giả thơ và 52 tác giả văn xuôi - lý luận phê bình. Mỗi tác giả đều được kèm theo bản sơ lược tiểu sử để người đọc hiểu thêm về con người và hoàn cảnh sáng tác, với tác phẩm dài thì được trích lại và dẫn nguồn theo Từ điển Văn xuôi Việt Nam.

Bên cạnh cảm xúc và trách nhiệm, với tinh thần khoa học và “độ lùi” cần thiết của thời gian, các tác giả của sách Văn học giải phóng miền Nam Việt Nam 1954-1975: Một tiến trình độc đáo đã cung cấp cho người đọc những dữ liệu khá toàn diện để có hướng nghiên cứu, khai thác và phát huy những giá trị văn học, văn hóa - văn nghệ trong giai đoạn đặc biệt này.

Về sắp xếp, tên các tác giả giới thiệu trong sách được xếp theo vần A, B, C để tiện tra cứu. Ở phần này, người đọc sẽ gặp lại những tên tuổi làm nên nền văn nghệ giải phóng miền Nam lừng lẫy, thấm đẫm chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Với thơ có: Ngọc Anh, Thu Bồn, Dương Trọng Đạt, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Khoa Điềm, Lê Giang, Thanh Hải, Trần Ninh Hồ, Giang Nam, Viễn Phương, Thanh Thảo… Với văn xuôi có các tên tuổi như: Trần Bạch Đằng, Anh Động, Anh Đức, Vũ Hạnh, Nguyễn Trí Huân, Phạm Quang Nghị, Ngụy Ngữ, Lý Văn Sâm, Lê Văn Thảo, Nguyễn Thi, Đoàn Minh Tuấn… Cả 2 phần đã tạo thành một chỉnh thể nội dung mang tính lý luận và thực tiễn rất rõ ràng, thuyết phục về một hiện tượng văn học (hay nói rộng ra là một tiến trình văn hóa - văn nghệ quan trọng của đất nước).

Văn học giải phóng miền Nam Việt Nam 1954-1975: Một tiến trình độc đáo còn mang giá trị tinh thần tốt đẹp với một thông điệp “uống nước nhớ nguồn”, khắc họa một giai đoạn lịch sử chiến tranh cách mạng hào hùng bằng văn chương để gửi lại cho thế hệ sau.

Mai Sơn