(ĐN) - Trong dòng chảy lịch sử dân tộc, vùng đất Trấn Biên - Biên Hòa - Đồng Nai được định hình và phát triển sớm ở Nam Bộ.

Theo các nguồn tài liệu chính sử ghi chép lại, kể từ mùa Xuân năm Mậu Dần (1698), Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược vùng Nam Bộ lấy xứ Đồng Nai làm huyện Phúc Long (nay thăng làm phủ), dựng dinh Trấn Biên (huyện Phúc Long còn gọi là Phước Long, bao gồm toàn bộ địa giới hành chính trước đây của tỉnh Đồng Nai, tỉnh Bình Phước, tỉnh Bình Dương, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, một phần tỉnh Bình Thuận và Thành phố Thủ Đức - Thành phố Hồ Chí Minh). Đến nay, vùng đất Trấn Biên - Biên Hòa - Đồng Nai đã có 327 năm lịch sử hình thành và phát triển.

Lễ kỷ niệm 325 năm hình thành và phát triển vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai vào tháng 12-2023. Ảnh: Huy Anh

Từ ngày 1-7-2025, tỉnh Đồng Nai được thành lập trên cơ sở hợp nhất tỉnh Đồng Nai và tỉnh Bình Phước theo Nghị quyết số 60-NQ/TW ngày 12-4-2025 tại Hội nghị lần thứ 11 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XIII) và Nghị quyết số 202/2025/QH15 ngày 12-6-2025 của Quốc hội về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh. Sau hợp nhất, toàn tỉnh có 95 đơn vị hành chính xã, phường (trong đó 72 xã, 23 phường) và có tổng diện tích 12.737,18km2, dân số gần 4,5 triệu người, bao gồm 37 thành phần dân tộc thiểu số, 24 tổ chức tôn giáo thuộc 10 tôn giáo với khoảng 2,6 triệu tín đồ.

Trước khi hợp nhất, tỉnh Bình Phước từ năm 1698-1951 có khoảng 250 năm thuộc không gian vùng đất Trấn Biên - Biên Hòa đã được các công trình nghiên cứu lịch sử, văn hóa, xã hội, lịch sử Đảng bộ tỉnh Bình Phước xác định. Do đó, đời sống kinh tế, phong tục, tập quán, tín ngưỡng, văn hóa, xã hội của người dân tỉnh Bình Phước cũ và tỉnh Đồng Nai cũ cơ bản đồng nhất, tương đồng. Nhìn lại 327 năm lịch sử hình thành và phát triển vùng đất Đồng Nai (từ năm 1698), nhân dân 2 tỉnh đã có hơn 250 năm sinh sống trên cùng địa giới hành chính, chung mạch nguồn điều kiện tự nhiên, lịch sử, văn hóa và xã hội.

PGS.TS Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam phát biểu tổng luận tại Hội thảo khoa học xác định “Ngày truyền thống tỉnh Đồng Nai”, diễn ra ngày 25-6-2024. Ảnh: Lê Sơn

Dựa trên mạch nguồn lịch sử, điều kiện tự nhiên, văn hóa và xã hội; trên cơ sở ý kiến đề xuất của các chuyên gia, nhà khoa học tại Hội thảo khoa học xác định “Ngày truyền thống tỉnh Đồng Nai”, diễn ra ngày 25-6-2024 và các tài liệu lịch sử trong sách Đại Nam thực lục (tập 1) có ghi: Mùa xuân, tháng 2 năm Mậu Dần (1698), chúa Nguyễn Phúc Chu sai Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh kinh lược đất Nam Bộ, lấy xứ Đồng Nai làm huyện Phúc Long (nay thăng làm phủ), dựng dinh Trấn Biên (tức vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai); Sách Đại Nam thực lục (tập 3) ghi: Nhâm Thìn, năm Minh Mệnh thứ 13 (1832), mùa Đông, tháng 10, ngày mồng 1... Nay chia đặt tỉnh hạt, đổi trấn thành tỉnh... Tỉnh Biên Hòa thống trị 1 phủ Phúc Long và 4 huyện Phúc Chính, Phúc An, Bình An, Long Thành;...

Tượng đài Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh ở Đình Bình Kính tại phường Trấn Biên, tỉnh Đồng Nai. Ảnh: Lê Sơn

Kết hợp 2 sự kiện tháng 2 năm Mậu Dần (1698) Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh kinh lược vùng đất Biên Hòa, dựng dinh Trấn Biên và ngày 1 (ngày mồng 1 tháng 10 năm Nhâm Thìn 1832) thành lập tỉnh Biên Hòa và ý kiến của các nhà khoa học, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Đồng Nai thống nhất chọn ngày 1 tháng 2 năm Mậu Dần (1698), tức ngày 12-3-1698 dương lịch để làm “Ngày truyền thống tỉnh Đồng Nai”.

Việc xác định “Ngày truyền thống tỉnh Đồng Nai” không chỉ có ý nghĩa tôn vinh công lao của các bậc tiền nhân trong quá trình khai phá, xây dựng và bảo vệ vùng đất Trấn Biên - Biên Hòa - Đồng Nai, mà còn góp phần bồi đắp bản sắc văn hóa, khơi dậy niềm tự hào, củng cố ý chí tự lực, tự cường, tạo động lực tinh thần để Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Đồng Nai tiếp tục phát triển trong giai đoạn mới.

Lê Sơn