Luật Dân số năm 2025: Từ dân số kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển

Luật Dân số năm 2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy và chính sách dân số của Việt Nam, từ trọng tâm “kế hoạch hóa gia đình” sang cách tiếp cận toàn diện “dân số và phát triển”.

Theo Luật Dân số năm 2025, người dân có quyền lựa chọn số con, thời điểm sinh. Trong ảnh: Gia đình chị Hoàng Thị Thảo (ở phường Trảng Dài). Ảnh: C.T.V

Với nhiều quy định mới mang tính đột phá, Luật Dân số năm 2025 nhận được sự nhất trí cao từ dư luận. Nhiều ý kiến cho rằng, luật không chỉ giải quyết các vấn đề về quy mô, cơ cấu dân số mà còn hướng đến nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thích ứng với già hóa dân số và đảm bảo phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

Nhiều chính sách mới

Luật Dân số năm 2025 được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 10, có hiệu lực từ ngày 1-7-2026. Với 8 chương, 30 điều, luật thay thế Pháp lệnh Dân số năm 2003 (đã được sửa đổi, bổ sung), tạo hành lang pháp lý đồng bộ, thống nhất cho công tác dân số trong bối cảnh mới.

Điểm đáng chú ý nhất của luật là sự thay đổi về cách tiếp cận: từ “kế hoạch hóa gia đình” sang “dân số và phát triển”. Điều này thể hiện quan điểm coi dân số không chỉ là đối tượng quản lý mà còn là yếu tố trung tâm, vừa là mục tiêu vừa là động lực của phát triển kinh tế - xã hội.

Theo Phó Giám đốc Sở Y tế Võ Thị Ngọc Lắm, việc ban hành Luật Dân số có ý nghĩa rất quan trọng trong giai đoạn hiện nay. Luật đã tiếp cận vấn đề dân số một cách toàn diện hơn, giải quyết đồng bộ các yếu tố như: quy mô, cơ cấu, chất lượng dân số và mối quan hệ với phát triển. “Dân số được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội. Đây là bước tiến phù hợp với yêu cầu thực tiễn và xu hướng quốc tế” - bà Võ Thị Ngọc Lắm nhấn mạnh.

Luật cũng kế thừa những quy định còn phù hợp của pháp lệnh trước đây, đồng thời bổ sung nhiều nội dung mới nhằm khắc phục các hạn chế, bất cập. Trong đó, nổi bật là các chính sách về duy trì mức sinh thay thế, thích ứng với già hóa dân số, giảm mất cân bằng giới tính khi sinh và nâng cao chất lượng dân số theo vòng đời.

Luật sư Nguyễn Quang Khiêm, Đoàn Luật sư tỉnh Đồng Nai cho rằng: Một trong những điểm mới quan trọng của Luật Dân số năm 2025 là việc ghi nhận rõ quyền của cá nhân và cặp vợ chồng trong việc quyết định sinh con. “Người dân có quyền chủ động lựa chọn số con, thời điểm sinh và khoảng cách giữa các lần sinh, trên cơ sở điều kiện sức khỏe và kinh tế. Đây là bước tiến thể hiện sự tôn trọng quyền con người, phù hợp với các cam kết quốc tế” - luật sư Khiêm phân tích.

Bên cạnh đó, luật cũng đưa ra nhiều chính sách nhằm khuyến khích các gia đình sinh đủ 2 con. Đáng chú ý, lao động nữ sinh con thứ 2 được nghỉ thai sản 7 tháng; lao động nam được nghỉ 10 ngày làm việc khi vợ sinh con. Một số nhóm đối tượng còn được hỗ trợ tài chính như: phụ nữ sinh đủ 2 con trước 35 tuổi, phụ nữ ở vùng có mức sinh thấp hoặc thuộc thành phần dân tộc thiểu số ít người.

Ngoài ra, chính sách ưu tiên tiếp cận nhà ở xã hội cho gia đình có từ 2 con trở lên cũng được xem là giải pháp thiết thực, góp phần giảm áp lực chi phí sinh hoạt, nhất là tại các đô thị. Luật cũng siết chặt các quy định nhằm giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh.

Một nội dung quan trọng khác là nâng cao chất lượng dân số theo vòng đời. Luật khuyến khích khám sức khỏe trước hôn nhân, sàng lọc trước sinh và sơ sinh; bảo đảm người dân được tiếp cận bình đẳng các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản. Công tác chăm sóc người cao tuổi cũng được chú trọng, với việc phát triển đa dạng các mô hình chăm sóc tại gia đình, cộng đồng và cơ sở chuyên nghiệp…

Đặc biệt, luật tăng cường phân cấp cho địa phương trong việc thực hiện chính sách dân số. Các tỉnh, thành được chủ động xây dựng biện pháp, bố trí ngân sách và lựa chọn thời điểm triển khai phù hợp với tình hình thực tế.

“Luật Dân số năm 2025 sẽ tác động tích cực đến cả người dân và xã hội. Người dân được tiếp cận đầy đủ hơn với các dịch vụ y tế, giảm áp lực kinh tế khi sinh và nuôi con. Về lâu dài, luật góp phần ổn định quy mô dân số, điều chỉnh cơ cấu hợp lý, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và đảm bảo an sinh xã hội”.

Phó Giám đốc Sở Y tế
VÕ THỊ NGỌC LẮM

Giúp nâng cao chất lượng dân số

Luật Dân số năm 2025 nhận được sự quan tâm đặc biệt từ người dân. Nhiều ý kiến bày tỏ đồng tình với các quy định mới của luật, cho rằng đây là bước tiến phù hợp với thực tiễn và mang lại nhiều lợi ích thiết thực.

Chị Nguyễn Minh Hương (ở phường Trảng Dài) chia sẻ: Quy định tăng thời gian nghỉ thai sản khi sinh con thứ 2 là rất cần thiết. “Việc chăm sóc con nhỏ rất vất vả, nếu có thêm thời gian nghỉ sẽ giúp người mẹ hồi phục sức khỏe tốt hơn và chăm sóc con chu đáo hơn. Quy định này cũng giúp gia đình yên tâm hơn khi quyết định sinh thêm con” - chị Hương nói.

Anh Lê Văn Phúc (ở xã Long Thành) đánh giá cao chính sách hỗ trợ nhà ở xã hội cho gia đình có 2 con. Theo anh Phúc, chi phí nhà ở hiện nay là gánh nặng lớn đối với nhiều cặp vợ chồng trẻ. Nếu được ưu tiên về nhà ở, nhiều gia đình sẽ mạnh dạn sinh đủ 2 con, góp phần ổn định mức sinh.

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Thuý (ở xã Dâu Giây), quy định nghiêm cấm lựa chọn giới tính thai nhi là rất cần thiết. Tư tưởng trọng nam khinh nữ vẫn còn ở một số nơi. Nếu không có quy định chặt chẽ và xử lý nghiêm, tình trạng mất cân bằng giới tính sẽ ảnh hưởng lâu dài đến xã hội.

Để luật đi vào cuộc sống và phát huy hiệu quả, nhiều ý kiến đề xuất cần tăng cường công tác tuyên truyền để người dân hiểu rõ các quy định mới, từ đó thay đổi nhận thức và hành vi. Ngoài ra, việc triển khai các chính sách cần bảo đảm đồng bộ, kịp thời và phù hợp với từng địa phương. Các chế độ hỗ trợ phải đến đúng đối tượng, minh bạch.

Song song đó, cần nâng cao chất lượng dịch vụ y tế, đặc biệt là ở tuyến cơ sở, để người dân dễ dàng tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản, sàng lọc trước sinh và sơ sinh. Đồng thời cần đào tạo nguồn nhân lực phục vụ công tác chăm sóc người cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số ngày càng rõ nét.

Với những quy định toàn diện và nhân văn, Luật Dân số năm 2025 được kỳ vọng sẽ tạo động lực mới cho công tác dân số, góp phần xây dựng xã hội phát triển hài hòa, bền vững.

Kim Liễu