Ngày thế giới phòng, chống lao (24-3): Phát hiện sớm bệnh lao qua khám sức khỏe định kỳ

Thông điệp toàn cầu do Tổ chức Y tế thế giới phát động nhân Ngày thế giới phòng, chống lao năm 2026 là: “Ðúng! Chúng ta có thể chấm dứt bệnh lao! Quốc gia dẫn dắt - Người dân đồng hành!”.

Người dân khám tầm soát bệnh lao tại Bệnh viện Phổi Đồng Nai. Ảnh: Hạnh Dung

Tại Việt Nam, thông điệp này được cụ thể hóa bằng chủ đề “Phát hiện lao gắn với khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân”.

Những con số… “biết nói”

Giám đốc Sở Y tế Đồng Nai Đỗ Thị Nguyên cho biết: Thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, ngành y tế Đồng Nai đang chuyển mạnh từ tư duy chữa bệnh sang phòng bệnh, lấy y tế cơ sở làm nền tảng. Từ năm 2026, người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất một lần/năm, đồng thời được quản lý bằng sổ sức khỏe điện tử. Đây là cơ hội quan trọng để phát hiện sớm các bệnh lý nguy hiểm, trong đó có bệnh lao - căn bệnh truyền nhiễm vẫn còn là gánh nặng lớn tại Việt Nam.

Bác sĩ chuyên khoa I Hoàng Thi Thơ, Phó Giám đốc Bệnh viện Phổi Đồng Nai cho hay: Bệnh lao đang có xu hướng tăng. Năm 2025, toàn tỉnh ghi nhận hơn 25,2 ngàn người đi khám tầm soát bệnh lao. Trong đó, hơn 3,4 ngàn người được chẩn đoán mắc lao các thể. Số bệnh nhân dương tính với lao phổi mới là hơn 2,4 ngàn người, chiếm khoảng 70% tổng số bệnh nhân lao. Có 107 bệnh nhân bị lao kháng thuốc, còn lại là các thể lao khác. Riêng tại Bệnh viện Phổi Đồng Nai, trong năm 2025, có hơn 2,6 ngàn lượt bệnh nhân được điều trị nội trú và khoảng 150 bệnh nhân được quản lý điều trị lao ngoại trú. Những con số này cho thấy bệnh lao chưa hề “lùi xa” mà vẫn âm thầm tồn tại trong cộng đồng.

Phát hiện sớm để cắt đứt nguồn lây

Cách đây ít lâu, chị R. (ở phường Phước Tân, tỉnh Đồng Nai) đến Bệnh viện Phổi Đồng Nai để thăm khám vì ho khan, ho ra máu, sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi đêm. Kết quả, bác sĩ chẩn đoán chị R. bị lao phổi và được chỉ định điều trị theo phác đồ. Chị R. cho biết: Chị từng tiếp xúc với người bị lao phổi nhưng không có biện pháp bảo vệ. Vì thế, khi có triệu chứng, chị liền đến bệnh viện ngay.

Ngoài những trường hợp có triệu chứng như chị R., theo bác sĩ Hoàng Thi Thơ, tại phòng khám lao của bệnh viện đã phát hiện rất nhiều trường hợp mắc bệnh lao dù không có triệu chứng (chiếm khoảng 40% tổng số bệnh nhân lao). Các bệnh nhân chỉ tình cờ phát hiện bệnh khi đi khám sức khỏe để xin việc làm, khám sức khỏe định kỳ tại công ty hoặc khám sức khỏe để xuất cảnh. Tùy thuộc vào mức độ bệnh, các bác sĩ chỉ định điều trị cho từng bệnh nhân và khuyến cáo các bệnh nhân phải tuyệt đối tuân thủ điều trị, không được bỏ điều trị giữa chừng.

“Lao phổi là thể bệnh có khả năng lây lan cao qua đường hô hấp. Nếu không được phát hiện sớm, người bệnh sẽ phát tán vi khuẩn ra môi trường khi ho, khạc, làm lây nhiễm cho những người xung quanh. Việc phát hiện và điều trị sớm bệnh lao sẽ giúp cắt đứt nguồn lây trong cộng đồng, ngăn ngừa biến chứng nặng như: xơ phổi, suy hô hấp, ho ra máu, giảm nguy cơ kháng thuốc” - bác sĩ Thơ nhấn mạnh.

Các bác sĩ lưu ý: Đối tượng cần ưu tiên tầm soát lao gồm: người tiếp xúc gần với bệnh nhân lao; người từng mắc lao; người suy giảm miễn dịch (HIV, ung thư, dùng thuốc ức chế miễn dịch…); người mắc bệnh mạn tính như: đái tháo đường, suy thận; người sống trong môi trường đông đúc, thông khí kém; người hút thuốc lá, nghiện rượu, ma túy; nhân viên y tế, đặc biệt là nhân viên y tế chuyên khoa lao và bệnh phổi.

Để phát hiện sớm bệnh lao, nhiều bệnh viện, trong đó có Bệnh viện Phổi Đồng Nai đã áp dụng nhiều phương pháp hiện đại như: chụp X-quang kỹ thuật số di động; soi đàm tìm vi khuẩn lao nuôi cấy trong môi trường lỏng MGIT; xét nghiệm sinh học phân tử GeneXpert. Các phương pháp này giúp phát hiện bệnh nhanh hơn, chính xác hơn. Đồng thời xác định tình trạng kháng thuốc để xây dựng phác đồ điều trị phù hợp.

Dù lợi ích rõ ràng, việc khám sức khỏe định kỳ vẫn chưa trở thành thói quen phổ biến của người dân do vấn đề kinh tế, nhận thức và tâm lý e ngại, sợ kỳ thị. Ngoài ra, tuyến y tế cơ sở còn thiếu nhân lực ổn định, ảnh hưởng đến công tác tầm soát bệnh.

Để nâng cao hiệu quả phòng, chống lao, theo các chuyên gia, cần triển khai đồng bộ các giải pháp, bao gồm gắn phát hiện lao với khám sức khỏe định kỳ; đẩy mạnh chiến lược “2X” (X-quang + Xpert); tăng cường truyền thông, nâng cao nhận thức cho người dân và mở rộng sàng lọc chủ động trong cộng đồng.

Những triệu chứng nghi ngờ bệnh lao ở người lớn gồm: ho kéo dài trên 2 tuần (có thể ho khan, ho có đờm hoặc ho ra máu), sốt nhẹ về chiều kéo dài, sụt cân, mệt mỏi, ra mồ hôi ban đêm, đau ngực, khó thở. Ở trẻ em, bệnh thường âm thầm hơn với các biểu hiện: ho kéo dài, khò khè tái diễn, chậm tăng cân hoặc sụt cân, sốt kéo dài không rõ nguyên nhân, mệt mỏi, ít vận động…

Hạnh Dung