Đăk Ơ: Từ ‘điểm nóng’ đến địa bàn không sốt rét

Xã Đăk Ơ, tỉnh Đồng Nai, từ một vùng biên giới từng được xem là “điểm nóng” sốt rét đến nay đã không còn sốt rét trong cộng đồng. Kết quả ấy là minh chứng cho sự bền bỉ của ngành y tế, sự đồng hành của các lực lượng và chuyển biến rõ nét trong nhận thức, hành động của người dân vùng biên.

Những người đồng hành bền bỉ 

Đăk Ơ là xã biên giới với đặc thù dân cư đa dạng, nơi 14 thành phần dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số hơn 40%. Điều kiện sinh hoạt gắn với rừng, rẫy cùng thói quen ngủ lại qua đêm ở rẫy từng khiến nơi đây trở thành “điểm nóng” sốt rét trong nhiều năm. Có thời điểm, mỗi tháng xã ghi nhận trên 100 ca mắc, thậm chí có ngày phát hiện hàng chục ca, tạo áp lực lớn cho hệ thống y tế cơ sở vốn còn thiếu nhân lực, trang thiết bị.

Giữa bối cảnh đó, lực lượng y tế tuyến đầu chính là “chốt chặn” quan trọng trong cuộc chiến đẩy lùi sốt rét. Năm 2004, khi bác sĩ Trần Văn Nhân nhận công tác tại Trạm Y tế xã Đăk Ơ, toàn trạm chỉ có 4 cán bộ vừa đảm nhiệm khám chữa bệnh, vừa trực tiếp triển khai các hoạt động phòng dịch. Với địa bàn rộng, giao thông khó khăn, mỗi ca bệnh không chỉ dừng lại ở điều trị mà còn kéo theo nguy cơ lây lan trong cộng đồng nếu không được kiểm soát kịp thời. 

Bác sĩ Trần Văn Nhân, Phụ trách Trạm y tế xã Đăk Ơ, tỉnh Đồng Nai với hành trình hơn 20 năm gắn bó trong công tác điều trị và phòng tránh bệnh sốt rét. Ảnh: Ngọc Thảo

Bác sĩ Trần Văn Nhân, Phụ trách Trạm y tế xã Đăk Ơ cho biết: "Trước đây, người dân đi rừng, đi rẫy thường ngủ lại nhưng không có võng, màn để phòng muỗi. Sau này, từ các chương trình, dự án của Viện Sốt rét Trung ương và các đơn vị hỗ trợ từ Thành phố Hồ Chí Minh, địa phương được cấp kinh phí, trang bị mùng, màn, võng để phát cho người dân. Từ năm 2024 đến nay, người dân đã nhận thức rõ hơn, biết đi rừng phải ngủ màn, giữ vệ sinh môi trường, diệt lăng quăng, bọ gậy, không để muỗi sinh sản. Nhờ đó, trên địa bàn không còn sốt rét ngoài cộng đồng”.

Anh Tạ Văn Niệm, tình nguyện viên Tổ chức Health Poverty Action (HPA) tại Việt Nam, phụ trách Dự án “Phòng chống sốt rét cho dân di biến động” tại xã Đăk Ơ, xét nghiệm sốt rét cho người dân. Ảnh: Ngọc Thảo

Song hành với y tế cơ sở, các dự án hỗ trợ chuyên sâu đã góp phần quan trọng trong việc tiếp cận nhóm nguy cơ cao đặc biệt là dân di biến động, người qua lại biên giới. Từ năm 2021, Dự án “Phòng chống sốt rét cho dân di biến động” của Tổ chức Health Poverty Action (HPA) tại Việt Nam được triển khai tại Đăk Ơ đã mở rộng phạm vi giám sát, đưa dịch vụ y tế đến gần hơn với người dân.

Anh Tạ Văn Niệm, tình nguyện viên Tổ chức Health Poverty Action (HPA) tại Việt Nam phụ trách Dự án “Phòng chống sốt rét cho dân di biến động” tại xã Đăk Ơ chia sẻ: “Mỗi tháng, tôi có khoảng 20 ngày làm việc trực tiếp tại 12 thôn. Trong quá trình đi cơ sở, tôi vừa thực hiện xét nghiệm cho các đối tượng có nguy cơ cao, vừa tuyên truyền để người dân hiểu về bệnh sốt rét, cách phòng bệnh và cách xử lý khi không may mắc bệnh. Hiệu quả của dự án thể hiện rất rõ. Trước đây, có thời điểm một ngày phát hiện 10 ca sốt rét, nhưng từ khi dự án được triển khai tại Đăk Ơ, số ca mắc giảm hẳn. Đến nay, có năm không ghi nhận ca nào trong cộng đồng. Trong 3 năm gần đây, chỉ có 1 ca được ghi nhận tại một đồn biên phòng”.

Với tần suất làm việc lên đến 20 ngày mỗi tháng, anh Niệm tiếp cận từng nhóm nguy cơ cao để xét nghiệm, phát hiện sớm và xử lý kịp thời. Việc chủ động giám sát ca bệnh ngay tại cộng đồng đã giúp hạn chế tối đa nguy cơ bùng phát dịch, đặc biệt tại những khu vực khó kiểm soát như rừng, rẫy và vùng giáp biên. Đáng chú ý, sự phối hợp giữa y tế cơ sở và các dự án đã tạo nên mạng lưới phòng chống sốt rét nhiều tầng, từ tuyên truyền, dự phòng đến giám sát và xử lý ca bệnh. Nếu như trước đây việc phát hiện ca bệnh chủ yếu dựa vào người dân đến trạm y tế, thì nay hoạt động xét nghiệm chủ động đã giúp đi trước một bước, khoanh vùng và xử lý ngay từ đầu.

Khi nhận thức cộng đồng trở thành “vaccine” 

Từ một địa bàn từng ghi nhận hàng trăm ca sốt rét mỗi tháng, Đăk Ơ hôm nay đã trở thành một trong những điểm sáng về kiểm soát và tiến tới loại trừ sốt rét ở tuyến cơ sở. Kết quả này không đến từ một giải pháp đơn lẻ, mà là tổng hòa của nhiều yếu tố từ sự vào cuộc của chính quyền, nỗ lực của ngành y tế, đến sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế và đặc biệt là sự thay đổi trong nhận thức của người dân.

Người dân được tuyên truyền phòng tránh bệnh sốt rét. Ảnh: Ngọc Thảo

Những chuyển biến rõ nét nhất được thể hiện ngay trong đời sống thường nhật. Nếu như trước đây, việc đi rừng, ngủ rẫy không có màn là thói quen phổ biến, thì nay phần lớn người dân đã chủ động trang bị các biện pháp phòng bệnh. Từ việc mang theo màn khi ngủ ngoài rẫy, sử dụng các biện pháp xua muỗi, đến việc giữ gìn vệ sinh môi trường, diệt lăng quăng… Tất cả đã trở thành những hành động quen thuộc.

Bà Lý Thị Hòa, người dân xã Đăk Ơ chia sẻ: “Tôi đã sống ở đây hơn 30 năm. Trước đây, khi còn giảng dạy tại địa phương, tôi chứng kiến rất nhiều người dân mắc sốt rét. Nhưng trong những năm gần đây, tôi thấy địa phương không còn sốt rét. Đây là vùng biên giới với phần lớn dân cư là đồng bào dân tộc thiểu số, nên kết quả đó có được là nhờ sự chung tay của chính quyền và người dân trong việc nâng cao nhận thức, chủ động phòng bệnh”.

Sự thay đổi ấy không chỉ dừng lại ở nhận thức, mà còn thể hiện qua hành vi cụ thể của từng người dân. Anh Điểu Phước, ở xã Đăk Ơ thường xuyên đi rừng, đi rẫy cho biết: “Trước đây, tôi đi rừng, đi rẫy nên từng bị sốt rét. Không chỉ riêng tôi mà rất nhiều người xung quanh cũng từng mắc bệnh. Nhờ được cán bộ y tế xã tuyên truyền, hướng dẫn, giờ đây mỗi khi đi rừng hay đi rẫy, tôi đều chủ động chuẩn bị mùng, màn, thuốc xịt để phòng tránh sốt rét”.

Khi nguồn lây được kiểm soát, môi trường được cải thiện và người dân chủ động phòng bệnh, nguy cơ bùng phát dịch gần như được loại bỏ. Thực tế tại Đăk Ơ cho thấy, trong nhiều năm gần đây, địa phương không ghi nhận ca mắc sốt rét trong cộng đồng, chỉ xuất hiện một vài trường hợp đặc thù từ khu vực biên giới, song được phát hiện và xử lý kịp thời. Ở tầm rộng hơn, những kết quả tại Đăk Ơ cũng phản ánh xu hướng tích cực trong công tác phòng chống sốt rét trên thế giới. 

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, kể từ năm 2000 đến nay, khoảng 2,3 tỷ ca mắc và 14 triệu ca tử vong do sốt rét đã được ngăn chặn nhờ các nỗ lực toàn cầu. Đến năm 2025, đã có 47 quốc gia và vùng lãnh thổ được WHO chứng nhận không còn bệnh sốt rét.

Từ một “điểm nóng” với hàng trăm ca mắc mỗi tháng, đến một địa bàn không còn sốt rét trong cộng đồng, Đăk Ơ đã chứng minh rằng khi có sự đồng thuận và quyết tâm từ nhiều phía, những thách thức về y tế cộng đồng hoàn toàn có thể được giải quyết. Đây không chỉ là câu chuyện của riêng một địa phương, mà còn là minh chứng sống động cho hiệu quả của chiến lược phòng chống sốt rét bền vững, hướng tới mục tiêu loại trừ vào năm 2030.

Thanh Thảo