Cảm xúc về Hà Nội
Một thời để nhớ

Từ năm 1955 đến năm 1963, gia đình tôi sống ở phố Bà Triệu, Hà Nội. Đấy là dãy nhà của ông viên chức lưu dụng, gia đình ông ở một phòng, ba phòng còn lại cho thuê. Gia đình tôi thuê sau cùng nên đành ở nơi chái bếp, khi dọn đến bồ hóng vẫn bám đầy trên mái.

Từ năm 1955 đến năm 1963, gia đình tôi sống ở phố Bà Triệu, Hà Nội. Đấy là dãy nhà của ông viên chức lưu dụng, gia đình ông ở một phòng, ba phòng còn lại cho thuê. Gia đình tôi thuê sau cùng nên đành ở nơi chái bếp, khi dọn đến bồ hóng vẫn bám đầy trên mái. Cái chái bếp ấy rộng mỗi bề bốn mét, có hai cửa sổ. Nhà tôi chỉ kê được một cái giường lớn, hai cái giường nhỏ, một cái bàn và một cái tủ. Nhà có bảy người: bà nội, ba mẹ tôi và bốn anh em.

Ở cái khu nhà với bốn gia đình và mấy chục con người mà chỉ có một nhà tắm và một nhà vệ sinh. Thế là xảy ra cảnh sáng chờ đi vệ sinh, chiều chờ tắm. Để tránh việc chờ chực, nhiều người đã tranh thủ tắm và vệ sinh ở cơ quan, xí nghiệp. Vui nhất là vào buổi trưa và chiều, vì chỉ có một cái bếp chung nên cả bốn nhà đều nổi lửa. Mỗi nhà có một thùng phuy đựng mạt cưa, nhồi mạt cưa vào bếp lò, dùng mấy mẩu gỗ thông mồi lửa cho bén. Nhà thì nướng dọc, gọt sấu, nhà thì tuốt rau rút, giã cua thì thụp (thường phải lấy rổ che để không bị bắn vào mặt). Nấu xong dội nước vào bếp lò để dập tắt tàn lửa. Thế mà rất đoàn kết, không có điều tiếng gì trong mọi sinh hoạt.

Ngày ấy cuộc sống đa số cán bộ, nhân dân rất khó khăn. Gia đình ông viên chức lưu dụng đông con, đứa thì đạp xích lô, đứa làm công nhân kiếm sống. Ba tôi làm ở Nhà xuất bản Văn Học, vừa biên tập, viết và dịch để kiếm thêm thu nhập (tiền nhuận bút dịch chung với Nguyễn Văn Sĩ bốn tập "Đội cận vệ thanh niên" hơn hai ngàn trang chỉ mua được cái quạt Nhật). Mẹ tôi làm ở Công ty nông thổ sản, thường phải bốc vác những bao hàng nặng hàng tạ. Mẹ nhận thêm lạc về bóc. Những buổi chiều chạng vạng, cả nhà ngồi trên bậc cửa cố bóc cho hết bao lạc để giao cho công ty có thêm tiền mua gạo, mua rau. Bụi đất từ vỏ lạc bay mù mịt trong nắng chiều đang dần tắt, bàn tay ai cũng lấm lem. Dọn dẹp xong, bảy giờ mới ăn cơm. Bữa ăn thì đạm bạc, cơm độn ngô, rau muống luộc dầm sấu, vài con cá trích, trứng vịt luộc dầm nước mắm. Tiện nghi lại càng thiếu. Cả nhà có mỗi một cái xe đạp, đồ điện có mỗi một cái bóng đèn tròn và cái quạt. Thế nhưng đời sống tinh thần lại vô cùng ấm áp, vui tươi. Dạo ấy, Bác Hồ phát động phong trào thi đua người tốt - việc tốt: "Mỗi người tốt - việc tốt là một bông hoa đẹp, cả dân tộc ta là một vườn hoa đẹp". Báo, đài thường xuyên tuyên truyền những tấm gương ấy. Anh công an hy sinh khi lao mình cứu dân trong vòng nước xoáy. Em nhỏ ba năm trời cõng bạn đi học trên chặng đường dài hàng chục cây số. Người phụ nữ nhặt được tiền, đồng hồ trao trả tận tay người bị mất. Đi trên tàu xe thì nhường chỗ cho cụ già và phụ nữ có thai. Tuy bị tật nguyền, em Nguyễn Ngọc Ký đã dùng đôi chân thần kỳ để viết chữ, học rất giỏi, được nhiều bằng khen. Cho nên ai cũng tự nhủ: đừng làm điều gì xấu xa tổn hại đến danh dự, mỗi ngày hãy làm một việc gì tốt đẹp cho đời. Thời ấy, chúng ta đã mở ra những lối đi bằng những phong trào điển hình "Sóng Duyên Hải, gió Đại Phong, cờ Ba Nhất, tiếng trống Bắc Lý" trên các lĩnh vực công nghiệp, nông nghiệp, quân đội, giáo dục khiến ai cũng phấn khởi, tin tưởng. Tuy còn nghèo, thiếu thốn nhưng niềm vui thì dâng tràn, đúng như Tố Hữu viết trong  Bài ca mùa xuân 1961:

Đời vui đó hôm nay mở cửa

Như dãy hàng bách hóa của ta

Hỡi những người yêu hãy đến mua hoa

Và đến đó sắm chút quà lễ cưới

Lụa Nam Định đẹp tươi mát rượi

Lược Hàng Đào chải mái tóc xanh

Ta còn nghèo phố chật nhà tranh

Nhưng cũng đủ vài tranh treo Tết.

Năm 1955 đến 1963 là một thời kỳ đẹp của Hà Nội, vẻ đẹp của một Hà Nội tuy đời sống vật chất còn khó khăn nhưng đời sống tinh thần đầy nhân ái, tốt đẹp: "Người yêu người sống để yêu nhau". Từ năm 1964, Mỹ bắt đầu dùng chiến tranh phá hoại để tàn phá Hà Nội, miền Bắc thì Hà Nội lại vươn lên một tầm cao mới, vẻ đẹp mới, vẻ đẹp của một thủ đô hào hùng, gan góc dạn dày, đầy đau thương mà rực rỡ chiến công, rất đỗi tự hào.

Bùi Quang Tú