Nhân kỷ niệm 53 năm cuộc nổi dậy phá khám Tân Hiệp (2-12-1956 - 2-12-2009)
Kỳ 2: Quan tâm tôn tạo di tích

Bà Trần Thị Hòa, Trưởng ban Liên lạc tù chính trị tỉnh kể, năm 1993 sau khi hay tin chuyển nhượng khu đất, Ban liên lạc đã gởi đơn kiến nghị xin được giữ lại một phần nhà lao Tân Hiệp làm di tích, vừa lưu giữ được chứng tích một thời đấu tranh hào hùng của các chiến sĩ cách mạng trong lao tù đế quốc, vừa là nơi giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Bà Trần Thị Hòa, Trưởng ban Liên lạc tù chính trị tỉnh kể, năm 1993 sau khi hay tin chuyển nhượng khu đất, Ban liên lạc đã gởi đơn kiến nghị xin được giữ lại một phần nhà lao Tân Hiệp làm di tích, vừa lưu giữ được chứng tích một thời đấu tranh hào hùng của các chiến sĩ cách mạng trong lao tù đế quốc, vừa là nơi giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Ý kiến này cũng là ý định của một số đồng chí trong Ban Thường vụ Tỉnh ủy lúc ấy, nên sau đó đã được lãnh đạo Tỉnh ủy, UBND tỉnh chấp thuận.

* Lắng nghe và thấu hiểu

Ngày 27-12-1993, UBND tỉnh đã có Quyết định 4011/QĐ.UBT về việc "chuyển giao khu di tích Trung tâm huấn chính Biên Hòa (trại giam B5 cũ) cho Nhà Bảo tàng tỉnh quản lý, bảo vệ và tôn tạo". Khu vực được giao gồm: cổng ra vào, đồn canh, phòng nghỉ, cột cờ, văn phòng, lô cốt số 7, với tổng diện tích là 1.830m2 và một lối đi từ khu di tích ra lô cốt số 7, song song với quốc lộ 1K (cũ). Ngày 15-10-1994, Bộ Văn hóa - thông tin lúc ấy đã ra Quyết định 2754/QĐ.BT công nhận di tích lịch sử Nơi diễn ra cuộc nổi dậy phá nhà lao Tân Hiệp ngày 2-12-1956 với diện tích khoanh vùng bảo vệ là 1.903m2. Ngày 15-11-1997, UBND tỉnh tiếp tục phê duyệt dự án đầu tư tôn tạo di tích với tổng kinh phí hơn 2,1 tỷ đồng, một số tiền khá lớn so với thời điểm bấy giờ. Trong quá trình trùng tu tôn tạo, phục hồi di tích, bà Hòa cho biết, Ban liên lạc tù chính trị tỉnh đều được tham gia ý kiến cũng như giữ vị trí tư vấn. Ngoài việc tu bổ, phục hồi các hạng mục di tích gốc, còn xây dựng thêm các hạng mục như bia tưởng niệm, phòng trưng bày với nhiều hiện vật, hình ảnh, sa bàn. Các hạng mục khác như sân, đường nội bộ, hàng rào cũng xây dựng nhằm phục vụ tốt hơn chức năng là nơi tham quan, giáo dục truyền thống.

Các cựu tù chính trị trước bia tưởng niệm di tích Nhà lao Tân Hiệp.

Năm 2007, UBND tỉnh lại chấp thuận đề xuất của Sở Văn hóa - thông tin thu hồi thêm một phần đất của dự án Trung tâm đào tạo nghiệp vụ ngân hàng để mở rộng di tích, nâng diện tích của khu di tích lên gần 6.000m2. Đối chiếu với các tài liệu lưu trữ cho thấy, thời điểm diễn ra cuộc nổi dậy phá khám Tân Hiệp 2-12-1956, diện tích của nhà lao chỉ có 3.600m2, phải đến 1972, diện tích nhà lao mới lên trên 46 ngàn m2. Vì thế, sau khi thực hiện dự án mở rộng, di tích nhà lao Tân Hiệp sẽ rộng gần gấp đôi so với diện tích ban đầu của nhà lao Tân Hiệp cũ. Tổng dự toán cho dự án mở rộng này gần 5,6 tỷ đồng. Bà Hòa nói: "Ban đầu, chúng tôi thấy diện tích giữ lại cũng hơi nhỏ. Sau này, khi được đi tham quan các di tích như Côn Đảo, Phú Quốc, mới thấy di tích nhà lao Tân Hiệp tuy nhỏ nhưng hoàn chỉnh và đầy đủ ý nghĩa. Những đoàn cựu tù chính trị ở các tỉnh khác đến tham quan đều công nhận như thế. Vả lại, nếu giữ nguyên diện tích ban đầu thì không thể nào quản lý và bảo vệ xuể".

Nhiều đoàn khách trong và ngoài tỉnh đã đến tham quan di tích này. Hàng năm, cứ đến dịp 2-12, ngày kỷ niệm cuộc vượt ngục năm xưa, các cựu tù chính trị đều về đây họp mặt.

* Trường học mọc lên

Đầu tháng 10-2009, Ngân hàng Công thương Việt Nam đã chính thức khởi công dự án Trung tâm đào tạo nghiệp vụ ngân hàng. Khi dự án xây dựng xong, trên mảnh đất năm xưa thấm đầy máu và nước mắt của những tù nhân sẽ mọc lên ngôi trường khang trang, hiện đại nhằm đào tạo nguồn nhân lực về chuyên môn nghiệp vụ ngân hàng cho khu vực miền Nam, trong đó có Đồng Nai.

Theo ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Đồng Nai, trên địa bàn tỉnh đến nay đã có khoảng 40 chi nhánh ngân hàng đang hoạt động. Nguồn nhân lực đáp ứng nhu cầu của ngành đang rất thiếu. Vì thế, việc xây dựng trường đào tạo nghiệp vụ ngân hàng là cần thiết. Việc trường đóng trên bàn tỉnh là một thuận lợi cho Đồng Nai: sẽ có một số con em trong tỉnh được đào tạo tại trường.

Trên nền đất nhà tù năm xưa giờ mọc lên trường học, và bên cạnh đó là khu di tích. Đó là yếu tố mang tính nhân văn, vừa phục vụ được mục tiêu phát triển mà các giá trị lịch sử vẫn được bảo tồn. "Sau này, có thể chính các học viên của trường sẽ là những người chăm sóc cho khu di tích. Khi ấy, việc xây dựng di tích trên mặt đất có giá trị một, còn việc xây dựng di tích trong lòng người giá trị đến mười" - Trưởng ban Tuyên giáo Tỉnh ủy Đồng Nai Huỳnh Văn Tới nhấn mạnh như thế.

Thanh Thúy