Làng nghề đúc gang ở Thạnh Phú có vượt qua thách thức?

Thợ gốm đang đóng khuôn cát chuẩn bị đúc lượt sản phẩm mới.

Trong gần một thế kỷ nay, nhiều thế hệ các gia đình làm nghề đúc gang (NĐG) ở ấp 2, xã Thạnh Phú (huyện Vĩnh Cửu) đã tiếp nối nhau gìn giữ và phát triển nghề truyền thống của cha ông, làm cho làng NĐG Thạnh Phú có tên tuổi trong hệ thống làng nghề truyền thống của cả nước. Tuy nhiên, trước đòi hỏi ngày càng cao và những tác động nhiều mặt từ phía xã hội, NĐG ở đây đang phải đối mặt trước những khó khăn, thách thức.

 * Cuộc cạnh tranh không cân sức

Hiện nay, nhu cầu của xã hội về các sản phẩm làm từ gang đúc ngày càng nhiều, bởi đó là những linh kiện, chi tiết rời không thể thiếu trong ngành sản xuất máy móc công nghiệp. Trung bình mỗi tháng, hơn 100 tấn gang thành phẩm, bao gồm Puly dây, phụ tùng, bơm hỏa tiễn các loại, máng heo... được sản xuất và bán ra từ làng NĐG xã Thạnh Phú. Song, đây chưa phải là con số cuối cùng, bởi 9 cơ sở sản xuất ở đây luôn phải từ chối các đơn đặt hàng lớn. Ông Nguyễn Hoàng Minh, chủ xưởng sản xuất gang Hoàng Minh - một trong những xưởng sản xuất có quy mô lớn ở xã - cho biết nguyên nhân là do: "Không đủ người làm". Tình trạng thiếu nhân công lao động đang là một thách thức mà làng NĐG Thạnh Phú đang phải đối mặt. Trong nhiều năm qua, nguồn lao động ở đây không được bổ sung mà còn bị mất dần, do sự thu hút từ phía các công ty, xí nghiệp đóng trên địa bàn. Hiện nay, cả làng nghề chỉ còn 155 thợ đúc, chủ yếu là những người già và người quá tuổi không được tuyển dụng vào các công ty. Ông Nguyễn Quang Hùng, chủ cơ sở đúc gang Quang Hùng, cho biết: "Nhiều con cháu trong các gia đình có truyền thống làm nghề lâu năm không muốn tiếp tục theo nghề của cha ông, thậm chí nhiều thợ trẻ lành nghề đã bỏ nghề để đi làm công nhân tại các công ty, xí nghiệp".

Cuộc cạnh tranh về nguồn nhân lực giữa làng NĐG ở xã Thạnh Phú với các công ty đóng trên địa bàn càng trở nên "khốc liệt" hơn kể từ khi có chính sách điều chỉnh lương cơ bản của công nhân. Tuy nhiên, cuộc cạnh tranh không cân sức này, nguyên nhân không phải ở mức thu nhập. Bởi, thu nhập của một người thợ đúc gang bình thường không thấp hơn mức lương công nhân hiện nay (từ 1 - 1,2 triệu đồng), thậm chí đối với thợ đúc gang bậc cao, làm việc lâu năm, thu nhập có thể gấp rưỡi đến gấp đôi. Vậy nguyên nhân nằm ở đâu? Anh Nguyễn Thanh Vũ, 25 tuổi, một thợ đúc gang đã bỏ nghề hiện đang làm việc tại công ty Changshin cho biết: "Mặc dù ba và anh trai tôi vẫn đang theo NĐG, nhưng tôi lại thích làm việc tại công ty hơn, vì làm việc tại công ty sẽ được hưởng các điều kiện làm việc tốt hơn, có bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, có chế độ nghỉ khi ốm đau..." Hầu hết những người trẻ tuổi không theo NĐG đều có những cách lý giải riêng về sự lựa chọn của mình. Song, việc đòi hỏi các lò đúc gang phải có các chế độ, quyền lợi lao động như ở các công ty...  thì rõ ràng với cách tổ chức sản xuất chỉ dừng lại ở quy mô gia đình như hiện nay, làng NĐG ở Thạnh Phú chưa thể đáp ứng được.

* Nghịch lý của làng nghề

Được biết, phần lớn các sản phẩm gang đúc ở Thạnh Phú được bán cho các cơ sở kinh doanh chuyên về các chi tiết máy công nghiệp ở Chợ Lớn (TP. Hồ Chí Minh); Hố Nai 3 (huyện Trảng Bom)... hiện nay, đều ở dạng sản phẩm thô (chưa qua gia công và phun bi). Chỉ có một số ít các xưởng sản xuất lớn, có trang bị máy tiện thì nhận sản xuất những sản phẩm hoàn chỉnh cho các công ty. Thế nhưng, ngay cả các xưởng sản xuất được coi là lớn ở đây vẫn chưa đủ điều kiện để nhận những đơn đặt hàng có sản phẩm hoàn chỉnh với số lượng lớn. Bởi, chi phí đầu tư để mua máy tiện, phun đã lên đến vài trăm triệu đồng. Đây là một khoản đầu tư quá lớn đối với những cơ sở sản xuất nhỏ. Ông Lê Văn Út, Chủ nhiệm Hợp tác xã Trọng Nghĩa, cho biết: "Với một máy tiện hiện có và lực lượng công nhân quá mỏng, xưởng chúng tôi luôn phải ngậm ngùi từ chối các đơn hàng lớn với số lượng vài ngàn sản phẩm".  Do chỉ sản xuất được ở dạng thô, nên các sản phẩm gang đúc ở đây thường phải đi một quãng đường khá dài từ lò sản xuất đến các xưởng gia công tại TP.Hồ Chí Minh rồi mới đến tay người sử dụng. Điều đáng nói là những nơi có sản phẩm gang đúc Thạnh Phú "dừng chân" lại chính là các công ty "kế" ngay làng, như Công ty Changsin, Công ty thực phẩm gia súc Cargill; Công ty máy nông nghiệp miền Nam Vikyno và Vinappro, Xí nghiệp bê tông đúc sẵn... Thực tế cho thấy, nếu chỉ dừng lại ở sản xuất sản phẩm thô, thì lợi nhuận thu được không đáng kể. Trong khi đó, một sản phẩm sau khi đã gia công hoàn chỉnh sẽ được bán với giá thành gấp đôi. Việc sản phẩm phải đi đường vòng, qua trung gian, không những làm cho doanh thu của các cơ sở đúc bị giảm đi, mà còn làm ảnh hưởng đến thương hiệu của sản phẩm gang đúc nơi đây.

* Tín hiệu mới từ làng NĐG...

Tuy không gặp khó khăn về đầu ra cho sản phẩm, nhưng nguy cơ bị thu hẹp và đặc biệt là sự không mặn mà của giới trẻ đối với nghề là một dự báo bất ổn cho sự tồn tại và phát triển của làng NĐG Thạnh Phú trong tương lai. Mới đây, việc Hợp tác xã cơ khí thương mại - dịch vụ (HTX.CK.TMBV) Trọng Nghĩa ra đời đã trở thành một sự kiện thu hút sự quan tâm chú ý của bà con làm NĐG. Nhiều cá nhân, hộ sản xuất đã tham gia vào HTX.

Ông Lê Văn Út, chủ nhiệm HTX.CK- TMDV Trọng Nghĩa cho biết: "Để phát huy sức mạnh sẵn có của một làng nghề, việc tổ chức lại lao động sản xuất, làm cho làng nghề phát triển vững mạnh là điều mà HTX đang hướng tới". Theo đó, bước đầu HTX tập trung giải quyết hai vấn đề lớn là: giải quyết vấn đề thiếu vốn đầu tư  và nguồn nhân lực. Riêng từ nay đến năm 2007, HTX sẽ đầu tư mua vật tư, nguyên liệu gang, xây dựng mặt bằng sản xuất sản phẩm thô, mặt bằng nhà xưởng để lắp đặt máy tiện gia công cơ khí. Với cách làm này, HTX sẽ có điều kiện tiếp nhận những đơn đặt hàng lớn, tìm kiếm thêm đối tác, tạo bước đệm vững chắc cho các bước phát triển tiếp theo. Từ năm 2007 đến 2009, HTX sẽ tiếp tục đầu tư thiết bị, cơ khí để gia công sản phẩm thô thành sản phẩm hoàn chỉnh, đạt chất lượng theo yêu cầu của khách hàng. Ngoài ra, để tạo được thế mạnh vững chắc lâu dài, củng cố và phát triển nguồn nhân lực, HTX đã xây dựng kế hoạch đào tạo, nhằm nâng cao trình độ tay nghề của công nhân, xã viên trong lĩnh vực cơ khí. Đồng thời xây dựng các chế độ tiền lương, thưởng, bảo hiểm xã hội và các chế độ khác theo đúng quy định của Nhà nước cho công nhân, xã viên. Việc thực hiện thành công những kế hoạch nêu trên chắc chắn sẽ giúp cho làng NĐG ở Thạnh Phú khởi sắc và tự tin bước vào "hội nhập".

 Thúy Hằng