"Rừng lan" Việt Nam bên bờ rạch dộp lớn ở Nhơn Trạch

Khách tham quan trầm trồ trước một chùm phong lan trong rừng tràm của ông Hai Dưỡng.

Vốn rất mê lan Việt Nam (nhiều người thường gọi là lan rừng để phân biệt với các loại phong lan ngoại đã thuần hóa được du nhập khá nhiều vào nước ta lâu nay), tôi đã từng lặn lội vào vườn sưu tập lan rừng Việt Nam ở Dambri (tỉnh Lâm Đồng), vườn lan bản địa vùng rừng cấm Nam Cát Tiên, lên đỉnh Hàm Rồng ở Sapa (tỉnh Lào Cai) để chiêm ngưỡng vườn lan đặc hữu của vùng núi rừng Hoàng Liên Sơn hùng vĩ đang có mặt khá đầy đủ nơi đây. Thậm chí tôi đã vượt "cổng trời" sang tận cao nguyên đá Mèo Vạc (tỉnh Hà Giang) để được tận mắt nhìn những chùm hoàng thảo long nhãn (Dendrobium Fimbiatum) được giới chơi lan Bắc Hà hết lời ca ngợi do hoa to, có mắt sâu sáng với màu vàng rực rỡ treo lủng lẳng trước mỗi nhà của đồng bào Hmông. Thế mà khi bước vào "rừng lan Hai Dưỡng" bên bờ rạch Dộp Lớn thuộc địa bàn ấp 3, xã Phước Khánh (huyện Nhơn Trạch), tôi đã không khỏi ngạc nhiên bởi quy mô lớn lan rừng được trồng nơi đây.

* Rừng lan trong rừng tràm

Hăm hở "làm" một vòng trong khi rừng tràm bông vàng rộng cả hécta, tôi gần như choáng ngợp bởi số lượng lan Việt Nam quá lớn như: ngọc điểm, quế lan hương, long tu; giã hạc, vảy rồng, báo hỉ, nhất điểm hồng, mỹ dung dạ hương, hổ bì, thủy tiên, hòa hoàng, hải yến, đuôi cáo... được trồng đeo bám trên thân mọi cây tràm trong khu rừng. Đặc biệt trong từng lô rừng còn có những cụm lan cùng loại được thiết kế theo từng chủ đề khá là lãng mạn như: nhà anh, nhà em; dĩ vãng, đôi bờ... với giá thể là những góc tràm già được moi lên kết dính lại. Bên cạnh đó là những hàng rào gỗ, võng lan... đơn giản, xù xì nhưng nhìn rất ấn tượng. Tháng nóng này đi trong rừng lan mát rượi và chỉ có hai loài lan báo hỉ và long tu còn khoe sắc cuối mùa với những mãng hồng đào và trứng vàng tươi rói.

Ông chủ rừng lan Hai Dưỡng (Phan Văn Dưỡng) không giấu vẻ tự hào cho biết: "Đến nay, không thể nào nói chính xác được số lượng lan trong rừng này, vì ước tính phải lên đến hàng tấn lan. Chỉ riêng về chủng loại lan Việt Nam hiện có mặt ở đây mà tôi biết tên được cũng có khoảng 80 loài...".

80 trong số 800 loài lan Việt Nam đã được tìm thấy cho đến nay (theo ông Nguyễn Thiện Tịch, Tổng biên tập tạp chí Hoa Cảnh, TP. Hồ Chí Minh, và là tác giả của công trình nghiên cứu "Lan Việt Nam" được ấn hành năm 2001) chưa phải là nhiều lắm, nhưng với cách "đưa lan rừng về trồng thành rừng" như ông Hai Dưỡng thì rõ ràng là khác hẳn với cách làm ở những vườn sưu tập lan mà tôi đã từng tham quan như đã kể ở trên. Chỉ riêng cái việc chọn mảnh đất này để tạo lập rừng lan của ông Hai Dưỡng cũng đã là vấn đề đáng nói.

* Dùng lan "ngoại" để nuôi... lan "nội"

Tuổi mới khoảng 50, nhưng ông Hai Dưỡng là một trong những người chơi lan khá lâu năm ở Đồng Nai. Vườn lan lai và lan ngoại nhập của ông ở phường Bửu Hòa (TP. Biên Hòa) rộng đến 4 sào có đủ các loại "vương giả chi lan" thuộc vào hàng cao cấp như: Léna de Wolve, Phalaenopsis (Hồ điệp) Cattleya, Wanda, Kagawara, Aranda, Oncidium... Nhưng có 2 loại lan được trồng nhiều nhất là Mokara và Dendrobium với đủ loại màu sắc để phục vụ cho việc cắt cành bán ra thị trường chơi lan hàng... "quý tộc". Nếu chịu khó nghiên cứu, nắm kỹ thuật trồng, chăm sóc và kinh doanh lan cho kỹ thì trồng lan có thể kiếm được nhiều tiền. Thế nhưng, người đàn ông quê gốc Long Thành đứng giữa vườn lan ngoại nhập luôn rực rỡ sắc màu này vẫn cảm thấy hẫng hụt vì sự thiếu vắng của lan rừng miền Đông rất vốn phong phú, đa dạng về hương, sắc. Nhưng tiếc thay, từ khi đất nước mở cửa đến nay, lan rừng Việt Nam cũng ồ ạt "chảy máu". Có nơi hàng tấn lan hài - một loài lan đặc hữu của Việt Nam bị cân ký bán sang biên giới như là rau cải. Với suy nghĩ là làm sao giữ và bảo tồn được lan để sau này con cháu khi nói đến đa dạng sinh học của Việt Nam còn nhận diện được lan rừng, nên mỗi khi nhìn thấy bà con dân tộc gùi lan rừng ra bán dọc theo quảng trường tỉnh, ông Hai Dưỡng đã bỏ tiền ra mua gom. Không ít lần ông mua cả xe lan ngọc điểm hoặc vài ba tạ với đủ loại lan rừng như thủy tiên, nhất điểm hồng, quế lan hương...

Phong lan thủy tiên tím chen nhau nở hoa trong rừng lan Hải Dương.

Phải công bằng mà nói, có nhiều người trồng và chăm sóc lan ngoại nhập rất giỏi, họ có thể lấy cây lan con được cấy mô từ trong ống nghiệm ra trồng vẫn đủ tay nghề cho hoa to, đẹp. Thế nhưmg "đụng" vào lan rừng thì không ít người vỡ mộng, vì loài lan này chưa được thuần hóa để trồng theo phương pháp công nghiệp mà lệ thuộc rất lớn vào môi trường, điều kiện thiên nhiên. Đặc biệt là muốn lan rừng có hoa, phải biết "cắt nước" đúng lúc cho lan "nghỉ đông" và tưới lại kịp thời cho lan đồng loạt trổ bông. Ông Hai Dưỡng cũng đã "đánh vật" với loại lan rừng khó tính, khó nết như vậy một thời gian khá dài với lòng kiên trì và say mê hiếm thấy. Và hàng tấn lan rừng mua gom từ nhiều nơi được ông đem về vườn lan Bửu Hòa để thuần dưỡng suốt 2 năm trời trước khi cho nó trở lại rừng ở cù lao Phước Khánh.

Để chuẩn bị cho lan Việt Nam hồi sinh trong cả một khu rừng, ông Hai Dưỡng đã có một sự chuẩn bị về điều kiện cơ sở vật chất rất tích cực và chu đáo. Năm 1999, ông đã sang lại một mẫu rừng tạp hoang vu chỉ mọc toàn là sậy, chà là, ráng... cao ngập đầu người bên bờ rạch Dộp Lớn mà không một ai chịu ngó ngàng đến. Trong khi cách đó không xa, ngoài kia bờ kinh đập ông Kèo, các đại gia ở TP. Hồ Chí Minh đang nườm nượp kéo đến mở ra những khu du lịch sinh thái như: Bò Cạp Vàng, Bằng lăng tím, Dòng sông phẳng lặng, Đảo sư tử... gây nháo nhào "cơn sốt đất". Có rừng, ông Hai Dưỡng lặng lẽ, âm thầm tổ chức phát hoang, rồi xẻ mương và trồng tràm bông vàng. Nhiều lão nông tri điền ở Phước Khánh đi ghe ngang rạch Dộp Lớn cứ ngẩn ngơ không hiểu nổi cái "ông nghệ sĩ người ở thành phố" định về đây làm cái gì mà trồng tràm bông vàng với mật độ rất ngộ: hàng cách hàng 2m, đã vậy còn có con mương lênh láng nước phèn uốn lượn lòng vòng. Còn trên những mô đất cao hoặc cạnh bờ ao thì gốc tràm già chất đống với những tảng đá có hình thù dị hợm.

Năm 2001, khi tràm bông vàng đã vươn cao 5-6m nhưng cành nhánh vẫn không che hết ánh mặt trời, ông Hai Dưỡng bắt đầu đưa lan rừng đã thuần dưỡng ở Biên Hòa về trồng trong khu rừng tràm. Chuyện đưa hàng tấn lan từ Biên Hòa về đến bờ kênh Ông Kèo ở xã Vĩnh Thanh bằng xe vận tải đã là chuyện không đơn giản. Từ đây dùng ghe, ca nô đưa lan vào tận rạch Dộp Lớn lại càng vất vả, nhiêu khê. Vậy mà vào mùa khô năm 2002, rừng tràm bị cháy, vài tạ lan rừng phút chốc trở thành tro bụi. Rút ra được kinh nghiệm xương máu này vì lá tràm rơi rụng vào mùa khô rất dễ bắt lửa, Hai Dưỡng cho mở rộng thêm hệ thống mương máng vì trồng lan rừng trong rừng không phải tưới nước, lan được tưới chủ yếu nhờ nước bốc hơi từ hệ thống mương và sương đêm. Hệ thống mương nước còn có vai trò làm đường ranh cảnh lửa.

* Để khách đến "bò cạp vàng" là phải đến... rừng lan!

Ngồi canô từ khu du lịch sinh thái Bò Cạp Vàng đi đến cuối con kênh Ông Kèo rồi rẽ vào rạch Dộp Lớn là khá hoang vu với những cánh đồng mọc đầy lau sậy, cóc kèn, ôrô... mà đưa tay xuống rạch khoát nước còn nghe cả mùi vị phèn đục lờ, nên khi nghe Hai Dưỡng nói câu trên bằng cái gọng chắc nịch, tôi không khỏi lo lo. Có lẽ biết vậy nên ông Hai Dưỡng mỉm cười: "Cái ý định biến vùng đất đầy sự tích anh hùng này trở thành rừng lan, tôi ấp ủ rất lâu rồi. Lan rừng của mình giờ không còn nhiều, đã bị khai thác đến cạn kiệt rồi. Đây sẽ là khu sưu tập lan rừng lớn nhất cho cả đời sau.Nhưng để thực sự trở thành rừng lan, nó phải được mở rộng ra đến 5-6 hécta nữa. Muốn vậy, không những chỉ "lấy lan ngoại nuôi lan nội" như lâu nay mà tôi sẽ làm du lịch ngay trên rừng lan này. Ngoài việc thưởng thức đặc sản ở vùng đất phèn, du khách sẽ còn có dịp biết đến tất cả những loại lan rừng phong phú, đa dạng của miền Đông và của cả nước được định danh tên Việt và tên khoa học một cách rõ ràng, chuẩn xác. Rừng lan Hai Dưỡng sẽ trở thành bảo tàng lan Việt Nam. Và hễ du khách đến Bò Cạp Vàng là phải đến... rừng lan!".

 Bùi Thuận