Trạm bơm điện Ngọc Định (huyên Định Quán)
Đầu tư thêm 3 tỷ đồng, có khắc phục được những tồn tại?

Một nhánh mương… cụt xuất phát từ kênh N1 hiện không sử dụng.

Trạm bơm điện (TBĐ) Ngọc Định (thuộc xã Ngọc Định, huyện Định Quán) được xây dựng từ năm 2002 với kinh phí trên 12 tỷ đồng. Theo thiết kế, TBĐ Ngọc Định có năng lực tưới tiêu cho 240 hécta đất sản xuất nông nghiệp của xã, nhưng đến nay, sau hơn 2 năm đi vào hoạt động, TBĐ này chỉ mới phục vụ khoảng 50 hécta diện tích lúa và hoa màu. Theo kế hoạch, TBĐ Ngọc Định đang chuẩn bị được đầu tư thêm khoảng 3 tỷ đồng nữa...

* Thiết kế có vấn đề ?

TBĐ Ngọc Định được thiết kế dòng nước tự chảy là 190 hécta, nước tạo nguồn và bơm chuyền là 50 hécta. Hệ thống máy và kênh mương của TBĐ này bao gồm: 2 máy bơm công suất 1.200m3/giờ; 2.212 mét kênh chính và 3.439 mét của 4 tuyến kênh phụ. Công trình hoàn thành vào năm 2003 và đầu vụ đông - xuân năm 2004 - 2005 mới chính thức đi vào hoạt động. Tuy nhiên, vụ sản xuất ấy, chỉ có 81 hộ dân ở ấp Hòa  Thành đăng ký sử dụng nguồn nước từ TBĐ cho 46 hécta lúa. Diện tích tưới tiêu này quá khiêm tốn so với công suất, thiết kế của TBĐ (240 hécta). Song, điều đáng ngạc nhiên là một số diện tích cần có nước thì nước lại không đến. Chính vì vậy, năm 2005, chính quyền địa phương lại phải đầu tư thêm 700 triệu đồng để nâng cấp kênh N1 (dài 960 mét) cao thêm 20cm. Nguyên nhân phải "đôn cao" một đoạn kênh N1 là do quá trình xây dựng, bờ kè của tuyến kênh này thấp, nước tràn ra ngoài, khiến những nơi không cần nước thì ngập úng, những vùng ở xa thì thiếu nước. Tuy đã được đầu tư, sửa thêm những đoạn kênh cho phù hợp, nhưng vụ đông - xuân 2005 - 2006 cũng chỉ có 50 hécta lúa được người dân đăng ký sử dụng nước của TBĐ. Những nông dân ở ấp Hoà Thành có sử dụng nước của TBĐ cho biết, trước đây khi chưa có TBĐ nông dân làm mỗi năm hai vụ lúa, còn những hộ ở ven sông thì sử dụng máy bơm lấy nước từ sông lên. Khi TBĐ đi vào hoạt động, việc sử dụng nước thuận lợi hơn, nông dân có điều kiện làm tăng vụ (đông  - xuân), chỉ có điều thủy lợi phí đóng khá cao (650.000 đồng/hécta lúa; 450.000 đồng/hécta hoa màu). Nhưng không phải tất cả mọi cánh đồng đều được đáp ứng đầy đủ lượng nước từ TBĐ về. Chính vì vậy, một số hộ nông dân vẫn quen cách sản xuất cũ (sản xuất lúa 2 vụ, không thích ứng khi phải chuyển đổi giống, cây trồng...), nên không tích cực đăng ký sử dụng nước của TBĐ.

Chúng tôi đến ấp Hòa Thành, nơi tập trung nhiều đất nông nghiệp của xã Ngọc Định vào buổi sáng một ngày giữa tháng 8. Do ảnh hưởng của áp thấp nhiệt đới nên thời điểm chúng tôi có mặt, mưa liên tục. Thế nhưng, lạ ở chỗ là tại kênh xây N1, nước mưa lại chảy từ phần dưới trở vào kênh chính. Điều này cũng có nghĩa, phần cuối kênh được thi công cao hơn đầu kênh (!?). Chưa hết, khi nước chảy ngược chiều kênh, rất nhiều chỗ kênh bị rò rỉ nên nước cứ theo đó mà thoát. Tại TBĐ, nhân viên trạm phải gỡ máy bơm để đưa lên cao vì nước lũ đã ngập. Nói về trách nhiệm của đơn vị quản lý TBĐ, một nhân viên ở đây cho biết, công việc hàng ngày của anh em chỉ là "đóng cầu dao điện để lấy nước và ngắt cầu dao điện để cúp nước" theo yêu cầu của tổ thủy lợi thuộc UBND xã. Những phần việc có liên quan như thu thủy lợi phí, kiểm tra các hệ thống kênh mương, chính quyền địa phương chịu trách nhiệm. Trả lời về cao trình đưa nước "ngược" dòng kênh, nhân viên TBĐ chỉ vào bản đồ ở địa điểm kênh N1 và khẳng định: cao trình từ kênh chính là 70,36 chạy dài xuống kênh N1 khoảng 1 km lại có cao trình là 72,60; ở khu lò gạch cao 72,10; khu nhà thờ, trường học cao 76,65... Như vậy, nếu thiết kế không hợp lý thì nước sẽ không tự chảy đến cuối kênh phụ là điều tất yếu. Từ đó, một số mặt ruộng ở kênh N1 cao hơn cao trình của kênh chính, sẽ dẫn đến chỗ muốn lấy nước phải bơm chuyền. Do không cẩn trọng trong thi công nên người ta đã "quên" xem xét đến những yếu tố liên quan đến cao trình mà nguồn nước cần chảy đến. Vì thế, kênh N1 chếch "ngược" là chuyện dễ hiểu.

* Làm sao khắc phục được tồn tại?

Phó Chủ tịch UBND xã Ngọc Định Lý Chân Lý rất trăn trở khi nói về TBĐ Ngọc Định. Ông cho biết, ngay khi được nhận bàn giao, quản lý việc sử dụng nước từ TBĐ, xã có thành lập một tổ thủy lợi gồm 4 người. Mặc dù tổ thủy lợi đã rất tích cực trong việc tuyên truyền, hướng dẫn để người dân hiểu rõ hiệu quả của việc sử dụng nước từ TBĐ nhưng đáng tiếc là, sau 2 mùa vụ hoạt động, mỗi năm xã phải bù lỗ khoảng 3 triệu đồng tiền điện, rồi tiền trả lương cho nhân viên tổ thủy lợi. Đó là chưa kể khoản "xù" 100.000 đồng/hécta mà UBND xã đã hợp đồng với Công ty khai thác công trình thủy lợi Đồng Nai. Điều này cho thấy, nhu cầu nông dân cần nước để sản xuất là điều không ai chối cãi. Tuy nhiên, việc sử dụng nước vào sản xuất như thế nào, tính hợp lý của công trình đến đâu lại là chuyện khác. Thực tế, thời gian qua Huyện ủy và UBND huyện Định Quán rất quan tâm, tạo mọi điều kiện để chính quyền địa phương làm tốt nhiệm vụ và mở rộng diện tích tưới tiêu từ TBĐ nhằm nâng cao đời sống người dân. Song song đó, huyện cần hỗ trợ giống lúa, bắp, đậu nành có năng suất cao để nông dân tùy theo từng mùa vụ mà chuyển đổi cây trồng cho thích hợp. Thế nhưng, do tập quán và thói quen canh tác nên rất nhiều hộ dân không tích cực hưởng ứng chủ trương này. 

Ông Lý Chân Lý trước "công trình" đôn cao kênh N1 thêm 20 cm (từ chỗ dấu X trở vào).

Theo ông Lý Chân Lý, có rất nhiều nguyên nhân khiến người nông dân không đăng ký sử dụng nước của TBĐ. Nhưng cơ bản nhất vẫn là do  địa hình đất sản xuất ở Ngọc Định phức tạp, chỗ cao chỗ thấp, cơ cấu cây trồng không tập trung, người dân chưa có thói quen canh tác 3 vụ... Trong khi đó, hệ thống kênh mương kém chất lượng dẫn đến những chỗ xuống cấp nhanh, nhiều nơi bị rò rỉ nên nước bị thất thoát, đoạn sau của kênh N1 bằng đất nên bị bồi đắp hoặc sụp lở, áp lực nước ở nhiều chỗ thấp hơn mặt ruộng nên không thể tạo nguồn tự chảy như thiết kế (60/190 hécta), cống nước tưới tiêu không hợp lý nên có nơi bị ngập úng, có nơi lại thiếu nước... Cũng theo ông Lý, để khắc phục tình trạng này, Huyện ủy và UBND huyện Định Quán đã thống nhất, sẽ đầu tư thêm khoảng 3 tỷ đồng để hoàn thiện kênh mương cho phù hợp với yêu cầu, nhằm đảm bảo công trình TBĐ sử dụng hiệu quả. Tuy nhiên, ông Lý quả quyết: "Tôi cho rằng, dù có nâng cấp kênh mương thì TBĐ cũng khó có thể hoạt động hết công suất như thiết kế ban đầu (240 hécta), mà chỉ phục vụ cho khoảng 100 hécta là tối đa. Bởi, chúng tôi đã từng trực tiếp đi vận động, đồng thời hướng dẫn người dân trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, sản xuất thêm vụ lúa đông - xuân, nhưng rất nhiều hộ không hưởng ứng sử dụng nước từ TBĐ. Không ít gia đình cho biết, họ có cơ sở để không cần nước của TBĐ nhưng vẫn đáp ứng được nhu cầu sản xuất...". Ông Lý thổ lộ: "Nếu đơn vị hoặc ngành nào đó đứng ra nhận thu phí thủy lợi và quản lý việc sử dụng nước từ TBĐ Ngọc Định thì UBND xã sẵn sàng. Bởi chúng tôi... ngán lắm rồi!".

Rõ ràng, việc xây dựng TBĐ Ngọc Định là cần thiết, nhằm đáp ứng nhu cầu sử dụng nước để sản xuất của một bộ phận nông dân trong xã nhưng nếu so với năng lực thiết kế (tức nguồn kinh phí bỏ ra) và yêu cầu thực tế là một khoảng cách quá xa. Khi nói về công trình này, ngay cả Bí thư Huyện ủy Hồ Thanh Sơn có lần đã phải thốt lên tại một cuộc họp gần đây: "Tôi rất xót xa khi nhắc đến công trình TBĐ Ngọc Định!". Vậy, TBĐ Ngọc Định sau khi được đầu tư thêm 3 tỷ đồng nữa có khắc phục được những tồn tại hay không, cần phải chuẩn bị chu đáo và hợp lý thì mới mong phục vụ hiệu quả đời sống của người nông dân, góp phần đắc lực vào sự phát triển của địa phương.

Tạ Nguyên