Sách và những nghiên cứu tiên phong về giới

Ở Việt Nam, sách và những nghiên cứu về phụ nữ nói riêng, về giới nói chung đã có hành trình phát triển đáng ghi nhận. Hành trình ấy ghi dấu ấn về sự nỗ lực, tâm huyết của nhiều tác giả, nhà nghiên cứu lẫn nhà xuất bản.

Các nhà nghiên cứu về giới, văn hóa - xã hội đã có những chia sẻ về hành trình trên tại Talkshow Giới - Sách và những nghiên cứu tiên phong ở Việt Nam do Nhà xuất bản Phụ nữ chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh vừa tổ chức.

Tiếng nói và sự hiện diện của phụ nữ

Tiến sĩ Hồ Khánh Vân, Khoa Văn học và Ngôn ngữ, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Ðại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ khái quát về sáng tác nữ giới và vấn đề nghiên cứu giới ở Việt Nam.

Theo tiến sĩ, tìm hiểu về những tờ báo của miền Nam những năm đầu thế kỷ XX có thể hình dung về vấn đề nữ quyền, sự tiến bộ của phụ nữ Việt Nam. Với tờ Nữ giới chung do nữ sĩ Sương Nguyệt Anh đứng ra tổ chức - lần đầu tiên Việt Nam chính thức có một nơi để phụ nữ và những người quan tâm đến vấn đề phụ nữ có thể cất lên tiếng nói. Trên phương diện báo chí truyền thông, những năm đầu thế kỷ XX, sau đó còn có các tờ Phụ nữ tân văn, Phụ nữ thời đàm…

Quang cảnh Talkshow Giới - Sách và những nghiên cứu tiên phong ở Việt Nam. Ảnh: Lâm Viên

Một trong những cuốn sách đầu tiên quan tâm đến văn học nữ, đến các nhà văn nữ đó là cuốn Nữ lưu văn học sử xuất bản năm 1929. Trên phương diện văn học, so với nam giới thì nữ giới dường như vắng bóng, từ thời Trung đại cũng chỉ có một vài cái tên như Hồ Xuân Hương, Ðoàn Thị Ðiểm, Bà Huyện Thanh Quan, đến thời đầu thế kỷ XX có các tác giả: Anh Thơ, Manh Manh nữ sĩ, Ngân Giang… Tuy nhiên, có nhà nghiên cứu cho rằng: đây vẫn là “một nền văn học chưa đủ”. Bởi vì lúc này, khi viết văn, phụ nữ vẫn còn mô phỏng lại cái nhìn của nam giới; mô thức viết, cách nhìn về nghệ thuật của nam giới vẫn là khuôn mẫu, từ đó các tác giả nữ chưa để lại dấu ấn mạnh mẽ.

Giai đoạn 1954-1975, nhất là đô thị miền Nam, Tiến sĩ Hồ Khánh Vân gọi là “giai đoạn vàng son của trí thức nữ Nam Bộ” khi có rất nhiều nhà văn nữ Nam Bộ trỗi dậy làm thành một hiện tượng ngay đô thị Sài Gòn, với một số tác giả như: Túy Hồng, Nhã Ca, Tùng Dương… Trong đó có những cuốn sách tạo thành hiện tượng, gây tranh cãi như Vòng tay học trò của Nguyễn Thị Hoàng. Trên phương tiện báo chí, giai đoạn này có đến 19 ấn phẩm, tạp chí chuyên về phụ nữ. Qua báo chí, có những hiện tượng đời sống đáng chú ý như: Ở Sài Gòn những năm 1960, một cô gái muốn ra tiệm uốn tóc phải có thư đồng ý của cha mẹ, có đại diện gia đình ra nói với thợ làm tóc; có rất nhiều kỳ trên báo bàn luận về việc phụ nữ có nên mặc mini skirt (váy ngắn - PV) hay không mặc mini skirt, có đánh mất phẩm chất, sự đoan trang, trinh tiết của người nữ hay không?

“Khi chạm vào vấn đề giới, tôi thấy rằng sức trì và sức ì của các thiết chế văn hóa cực kỳ mạnh, nó có sức trì kéo con người. Có lẽ, trong những phương diện khác nhau thì giới là nơi các thiết chế văn hóa, xã hội thể hiện mạnh mẽ, đậm đặc, tạo ra sức trì kéo nhiều nhất” - Tiến sĩ Hồ Khánh Vân chia sẻ…

Cột mốc năm 1975 giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, đời sống văn hóa, văn học có sự dịch chuyển. Giai đoạn 1975-1980, văn học, trong đó có các nhà văn nữ hòa vào dòng chảy văn học xây dựng xã hội chủ nghĩa, tinh thần dân tộc, nhìn ra cộng đồng nhiều hơn. Ðến những năm 1990, văn học chuyển hướng, nhìn vào hiện thực đời sống một cách trực diện hơn, đi vào cá nhân.

Nhiều công trình nghiên cứu

Tiến sĩ Ðoàn Ánh Dương, Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam chia sẻ: “Tôi nghiên cứu về văn hóa, lịch sử, tôi đặt phụ nữ và vấn đề về phụ nữ vào trung tâm kiến tạo văn hóa Việt Nam vào đầu thế kỷ XX… Ðiều tôi quan tâm là vấn đề giới và quyền lực hiện diện như thế nào trong đời sống văn học Việt Nam. Muốn làm được điều đó thì tôi phải tìm hiểu cách thức trong thế giới nam quyền, cũng như người đàn ông nói như thế nào về phụ nữ, họ làm thế nào để cho người phụ nữ hiện diện bước từ “căn cước” của họ qua bậu cửa để bước ra ngoài xã hội, sau đó tìm xem người phụ nữ họ tự tiếng nói, tự vận động như thế nào khẳng định sự xuất hiện, giới của mình, nhờ đó tôi có những dữ liệu để chia sẻ”.

Theo Tiến sĩ Ðoàn Ánh Dương, công trình nghiên cứu đầu tiên có vai trò cực kỳ quan trọng trong việc nhìn nhận về giới ở Việt Nam được công bố năm 1971 của một sử gia nước ngoài bàn về Sự trỗi dậy của thảo luận về phụ nữ Việt Nam trên báo chí Việt Nam những năm 1920. Từ nghiên cứu đó, có rất nhiều nghiên cứu tiếp theo trong và ngoài nước tìm cách lý giải vấn đề. Ðáng chú ý, trong thế giới nam quyền là những người đầu tiên nói về phụ nữ ở nước ta, đưa vấn đề phụ nữ là vấn đề quan trọng trong đời sống xã hội là: nhà chí sĩ Phan Bội Châu, Phạm Quỳnh, Nguyễn Văn Vĩnh… Sau đó, bắt đầu có những tiếng nói nữ giới hiện diện như: Ðạm Phương, Huỳnh Thị Bảo Hòa, Phan Thị Bạch Vân…

Tại talkshow, các nhà nghiên cứu cũng nhận định: Tổng kết 50 năm nền văn học, nghệ thuật Việt Nam sau ngày thống nhất đất nước, các nhà phê bình, đánh giá nhìn nhận lại đóng góp có giá trị của văn học Việt Nam vẫn ít có tác giả nữ; trong các tác giả được trao giải, nhà văn nữ chỉ có Nguyễn Ngọc Tư.

Theo Tiến sĩ Hồ Khánh Vân, “Trong nghiên cứu giới, có khái niệm về “sự mù giới”, tức là không nhận ra được vấn đề về sự khác biệt, sự hiện diện về giới tính trong các phương diện xã hội và cộng đồng cứ mặc định, xem đó là việc bình thường. Cũng giống như bản tin thể thao bao giờ cũng đưa bóng đá nam trước bóng đá nữ. Có bao giờ chúng ta hỏi về trật tự đó hay không và một khi mình mặc định cho đó là điều hiển nhiên thì phụ nữ luôn thất thế”.

Tiến sĩ Hồ Khánh Vân cho biết: Trên thế giới, lịch sử nghiên cứu về giới đã có từ lâu, rất đồ sộ. Cho nên, lúc ban đầu nghiên cứu, bà cảm thấy mênh mông và mờ mịt. “Tôi cũng cảm thấy đơn độc vì thời điểm cách đây 20 năm, chưa có nhiều nghiên cứu về nữ quyền, về giới, nhưng dần dần đã có những đồng nghiệp quan tâm, lực lượng nghiên cứu về giới đông lên dần và đặc biệt ý nghĩa năm 2018 có chủ trương thực hiện Tủ sách Phụ nữ tùng thư - Giới và phát triển…”.

Tủ sách Phụ nữ tùng thư - Giới và phát triển của Nhà xuất bản Phụ nữ là tủ sách công bố các công trình về vấn đề phụ nữ, hướng tới các nhận thức và thực hành quyền phụ nữ; đấu tranh cho nữ quyền, vì sự tiến bộ
của phụ nữ Việt Nam và sự phát triển bền vững của đất nước.

Bàn sâu về lĩnh vực nghiên cứu, Thạc sĩ Phù Khải Hùng, Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam cho biết: Lĩnh vực giới rất rộng lớn nên anh nghiên cứu ở góc độ hẹp hơn, đó là về tính dục, tình dục và các diễn ngôn xã hội văn hóa. Bởi không có một chiều kích nào hiệu quả bằng tính dục để nói về giới. Khi bắt đầu tiếp cận lĩnh vực, anh cũng nhận thấy sự thiếu thốn về các tài liệu nghiên cứu, chưa có sách vở ở Việt Nam nói về chữ giới, trong khi theo anh, trải nghiệm và cuộc sống thực tiễn về giới hiện nay lại rất đa dạng.

Ảnh: Lâm Viên Nhờ hành trình 20 năm nghiên cứu về giới, tôi thấy mình sống hạnh phúc hơn với những “lựa chọn giới tính” của mình. Chẳng hạn, việc buổi chiều tôi từ chối ăn cơm với chồng, nấu cơm cho con… để đến đây chia sẻ tại talkshow này, chia sẻ với mọi người đối với tôi đó là hạnh phúc, là tự do. Vì tôi cảm thấy hạnh phúc và tự do thực sự để làm việc mình muốn làm”. Tiến sĩ HỒ KHÁNH VÂN, Khoa Văn học và Ngôn ngữ, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh

Có thể thấy, vấn đề giới nói chung và phụ nữ nói riêng nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, các tác giả và công chúng. Song sách và các nghiên cứu về lĩnh vực này vẫn chưa tương xứng với vấn đề thực tiễn đặt ra. Ðó cũng là nguồn động lực để các nhà nghiên cứu, các tác giả, nhà xuất bản tiếp tục khai mở vấn đề, đào sâu nghiên cứu, giúp bạn đọc, công chúng có cơ hội nhìn nhận vấn đề giới với nhiều chiều kích khác nhau.

Lâm Viên