Tỏa sáng tinh thần Đại Việt

"Xây cao Văn miếu, tiếp thu thành tựu Bắc Nam.<br>

 Mở rộng học đường, khai thác tinh hoa kim cổ....

“Xây cao Văn miếu, tiếp thu thành tựu Bắc Nam.

 Mở rộng học đường, khai thác tinh hoa kim cổ.

Tinh thần Đại Việt tỏa sáng nơi đây.

Hào khí Đồng Nai dâng cao từ đó”

Những câu từ trong bài văn bia do GS. Vũ Khiêu chấp bút và tạc vào đá, đặt trang trọng trong Văn miếu Trấn Biên đến nay vẫn âm vang hào khí lẫy lừng, tỏa sáng văn hóa của những người mở cõi. Không chỉ là nơi khẳng định giá trị văn hóa Đại Việt, tiếp nối từ khởi nguồn Thăng Long, Văn miếu Trấn Biên ngày nay còn là nơi không thể thiếu trong hành trình vui Xuân của người dân Đồng Nai.

Nhớ văn miếu xưa

Theo Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, Văn miếu Trấn Biên được xây dựng vào năm Ất Mùi 1715 tại thôn Tân Lại, huyện Phước Chính. Đây là văn miếu hình thành sớm nhất ở Nam bộ. Việc chúa Nguyễn Phúc Chu cho xây dựng Văn miếu Trấn Biên mang ý nghĩa khẳng định những giá trị văn hóa và chính trị ở vùng đất mới.

Năm Giáp Dần 1794, vua Gia Long sai Lễ bộ Nguyễn Hồng Đô trùng tu Văn miếu Trấn Biên. Giữa văn miếu cho xây dựng Đại Thành điện và Đại Thành môn, phía đông làm Thần miếu, phía tây làm Dục Thánh từ, trước xây tường ngang, bên trái có cửa Kim Thanh, bên phải có cửa Ngọc Chấn. Chính giữa sân trước dựng Khuê Văn các, bên trái có Sùng Văn đường, bên phải có Duy Lễ đường. Gia Định thành thông chí ghi rõ: “Trong văn miếu rường cột đều chạm trổ tinh xảo, đồ thờ có những thần bái, khám vàng, ve chén và đồ phủ quỹ biên đậu (đồ dùng đựng vật cúng tế) đều chỉnh nhã tinh khiết”.

Khuê Văn các về đêm. (Ảnh: Hữu Cường)

Lần trùng tu thứ hai vào năm Nhâm Tý 1852, vua Tự Đức cho xây dựng quy mô lớn hơn trước: chính đường và tiền đường đều 5 gian, lại dựng thêm 2 dãy tả vu và hữu vu mỗi dãy 5 gian; điện Khải Thánh đổi thành Khải Thánh từ, chính đường và tiền đường đều 3 gian; một tòa Khuê Văn các 2 tầng, đổi Đại Thành điện thành Văn miếu điện. Như vậy, đến thời Tự Đức Văn miếu Trấn Biên đã được xây dựng hoàn chỉnh với quy mô lớn, đẹp.

Giống như những văn miếu khác, Văn miếu Trấn Biên thờ Khổng Tử, là nơi tôn vinh các giá trị của nền giáo dục Nho học. Năm 1861, sau khi thực dân Pháp đánh chiếm Biên Hòa, Văn miếu Trấn Biên đã bị đốt phá.

Xây cao văn miếu

Năm 1998, nhân kỷ niệm 300 hình thành và phát triển vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai, Văn miếu Trấn Biên đã được khởi công phục dựng. Về vị trí, thông qua tư liệu của các thư tịch cổ, văn miếu được xác định tại phường Bửu Long, TP.Biên Hòa. Quần thể công trình Văn miếu Trấn Biên được quy hoạch rộng gần 2 hécta, nằm trên một khu đất cao ráo, thoáng đãng, trải dài theo hướng Bắc - Nam, trước mặt là hồ nước lớn làm minh đường, phía sau có 2 ngọn núi Bửu Long và Long Ẩn theo thế Thanh Long - Bạch Hổ, là vị trí được xem là đắc địa, phù hợp phong thủy.

Về thiết kế, văn miếu phục dựng mang dáng dấp của văn miếu xưa. Ngoài cùng là Văn miếu môn được kiến trúc hai tầng mái. Kế tiếp là nhà bia có mái che, chính giữa đặt bia đá có khắc bài văn bia do Anh hùng lao động, GS.Vũ Khiêu soạn thảo, khái quát truyền thống văn hóa - giáo dục của dân tộc và vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai, đồng thời thể hiện khát vọng của nhân dân Đồng Nai trong kỷ nguyên mới.

Khuê Văn các cũng được phục dựng với ba tầng mái. Cách đó không xa là Thiên Quang tỉnh, một hồ nước lớn vừa tạo thế phong thủy, vừa mang vẻ hữu tình cho văn miếu. Qua khỏi Thiên Quang tĩnh, cũng nằm trên trục thần đạo là Đại Thành môn, cửa chính để vào khu thờ phụng, tế lễ của văn miếu. Hai bên là các cửa nhỏ Kim Thành và Ngọc Chấn.

Trung tâm của văn miếu là nhà Đại Bái có lối kiến trúc 3 gian 2 chái, chính diện thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, hai bên tả, hữu thờ 10 danh nhân văn hóa Việt Nam và Đồng Nai, gồm: Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Lê Quý Đôn, Nguyễn Du, Võ Trường Toản, Đặng Đức Thuật, Gia Định tam gia (Trịnh Hoài Đức, Lê Quang Định, Ngô Nhơn Tịnh), Nguyễn Đình Chiểu, Bùi Hữu Nghĩa. Nhà Đại Bái được điểm xuyết bằng hệ thống các hoành phi, câu đối do GS. Vũ Khiêu phóng bút. Nhà Đại Bái cũng trưng bày các hiện vật văn hóa có ý nghĩa nối mạch với văn hóa Hùng Vương, văn hóa Thăng Long, như: 18kg đất và 18 lít nước lấy từ đất tổ Phú Thọ, trống hội Thăng Long, bia tiến sĩ.

Hai bên nhà Đại Bái là Thư khố và Văn vật khố, dùng trưng bày và lưu giữ các giá trị nghệ thuật của ngành, nghề thủ công truyền thống; các công trình văn hóa - nghệ thuật đã được thể hiện thành ấn phẩm của Biên Hòa - Đồng Nai.

Điểm độc đáo của Văn miếu Trấn Biên sau khi phục dựng, đó là ngoài chức năng thờ phụng, lưu giữ các giá trị văn hóa, đây còn là nơi tôn vinh nhân tài và các giá trị văn hóa. Khoảng sân rộng trước nhà Đại Bái là nơi diễn ra các buổi lễ quan trọng của Văn miếu Trấn Biên, như: tôn vinh trí thức ở các lĩnh vực, nhân sĩ và các tầng lớp nhân dân đóng góp xuất sắc cho địa phương, biểu dương người tốt việc tốt, gương điển hình trong học tập và làm theo đạo đức Hồ Chí Minh; khen thưởng những tập thể, cá nhân đạt thành tích cao cấp tỉnh và trung ương.

Tỏa sáng hào khí Đồng Nai

Để bổ sung, bồi đắp và tôn vinh thêm những giá trị văn hóa của vùng đất Đồng Nai với bề dày lịch sử trên 310 năm, Văn miếu Trấn Biên đã được triển khai giai đoạn 2 với nhiều điểm nhấn về văn hóa.

Theo thiết kế đã được UBND tỉnh phê duyệt, ở giai đoạn 2 văn miếu được mở rộng diện tích lên đến 12 hécta. Điểm chính của công trình nằm ở khu vực đối diện với văn miếu, bao gồm hồ nước và khoảnh đất trống hiện nay. Trên mặt hồ, các nhà thiết kế đề nghị phương án xây dựng một sân khấu nổi kết hợp với đài phun nước và đèn để phục vụ cho những dịp lễ, các chương trình nghệ thuật và biểu diễn văn nghệ. Bờ hồ sẽ được kè đá thành những bậc tam cấp để công chúng có thể sử dụng thành chỗ ngồi xem biểu diễn.

Một hoạt động văn hóa tại Văn miếu Trấn Biên. (Ảnh: Hữu Cường)

Điểm nhấn của toàn bộ công trình là công viên Vườn tượng danh nhân, phần lớn kinh phí được xã hội hóa, trong đó có phần đóng góp từ phong trào kế hoạch nhỏ của học sinh, sinh viên trong toàn tỉnh. Theo dự kiến, toàn bộ các danh nhân văn hóa lịch sử đang được thờ phụng trong Văn miếu Trấn Biên, đều được đặt tượng trong khu vực này cùng với tiểu sử sơ lược của từng vị nhằm giúp công chúng hiểu thêm về danh nhân nước nhà.

Đặc biệt, ngay trung tâm khu vườn tượng là tượng toàn thân của vua Lý Thái Tổ, người đã có công dời kinh đô về Thăng Long, tạo nền móng phát triển cho đất nước. Văn miếu Trấn Biên là công trình tiếp nối dòng mạch văn hóa nguồn cội từ Thăng Long - Hà Nội của người Đồng Nai, nên việc đặt tượng Lý Thái Tổ nhằm thể hiện lòng tri ân công đức tiền nhân đã dày công dựng nước và giữ nước. Tượng được thực hiện theo nguyên mẫu tượng Lý Thái Tổ tại Hà Nội, cao 7,5m tạc bằng đá xanh Bửu Long. Trong khu vực này cũng dự kiến đặt 3 tảng đá lớn, được sử dụng để khắc thơ ca hoặc những chủ đề lịch sử.

Ngoài ra, Văn miếu Trấn Biên cũng sẽ thiết kế một khu vườn tượng nghệ thuật, là nơi để các nghệ sĩ thể hiện sự sáng tạo, trưng bày những sáng tác mang tính ngẫu hứng, đa phong cách. Một khu di tích kiến trúc mộ táng, tập hợp những kiểu mộ táng tiêu biểu của vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai cũng được thiết kế trong khuôn viên quần thể Văn miếu Trấn Biên, giúp cho các nhà nghiên cứu khoa học cũng như người dân có điều kiện tìm hiểu thêm về phong tục tập quán của người Biên Hòa - Đồng Nai xưa…

 Thanh Thúy